Кәсіпорын қаржысын басқару тұрақтылығы туралы мақала

УДК: 336.02

КӘСІПОРЫНДАР МЕН ҰЙЫМДАРДЫҢ ҚАРЖЫСЫН БАСҚАРУ ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫН ҚАРАСТЫРУ

Отешова Алмагул Кайыргалиевна

DBA., доцент

Адилгалиева Айгерим Ерлановна

«Қаржы» білім беру бағдарламасының 2 курс магистранты

Қазақ-Орыс Халықаралық университеті, 030006, Ақтөбе, Әйтеке би көш., 52

Бұл мақалада кәсіпорындарда қаржылық басқару мен тұрақтылық есебін талдап, тұрақтылық есебін қалыптастыру қарастырылған. Мaқaлaдa кәсіпорындарда қаржылық тұрақтылық жетілдіру мәceлeлeрі тaлдaнaды.

Кілт сөздер: қорлар, бухгалтерлік есеп, төлем қабілеттілігі, активтер, ақша қаражаттары, инвестиция.

РАССМОТРЕНИЕ ОСНОВНЫХ НАПРАВЛЕНИЙ ПОВЫШЕНИЯ УСТОЙЧИВОСТИ И УПРАВЛЕНИЯ ФИНАНСАМИ ПРЕДПРИЯТИЙ И ОРГАНИЗАЦИЙ

Отешова Алмагул Кайыргалиевна

DBA., доцент

Адилгалиева Айгерим Ерлановна

магистрант 2 курса по оброзовательной программе «Финансы»

Казахско-Русский Международный университет, 030006, Актобе, ул. Айтеке би, 52

Aннотaция. В данной статье рассматривается анализ финансового управления и учета устойчивости на предприятиях и формирование отчета об устойчивости. В статье анализируются вопросы совершенствования финансовой устойчивости на предприятиях.

Ключевые слова: фонды, бухгалтерский учет, платежеспособность, активы, денежные средства, инвестиции.

CONSIDERATION OF THE MAIN DIRECTIONS OF IMPROVING FINANCIAL MANAGEMENT AND SUSTAINABILITY OF ENTERPRISES AND ORGANIZATIONS

Otesheva Almagul Kaiyrgaliyevna

DBA., associate professor

Adilgalieva Aigerim Yerlanovna

2nd year undergraduate student in the educational program "Finance"

Kazakh-Russian International university, 030006, Аkтоbе, st.Аiteke bi 52

Annotation. This article examines the analysis of financial management and sustainability accounting in enterprises and the formation of a sustainability report. The article analyzes the issues of improving financial stability in enterprises.

Keywords: funds, accounting, solvency, assets, cash, investments.

Компания осы мерзімге дейінгі уақытта ақша ресурстарын қаншалықты дұрыс басқарды деген сұраққа жауап береді. Ақша ресурстары көрсеткіштерінің нарық талаптарына сай болуы мен кәсіпорынның дамуына қатысты қажеттіліктерге жауап бере алуы өте маңызды болып саналады, себебі ақшалық тұрақтылықтың жетіспеушілігі әртүрлі саладағы кәсіпорынның төлеу қабілетінің жоқтығына мен соның дамуына қажетті қаражатының болмауына, ал көп болуыдамуға кедергі жасап, басы артық қорлармен мен резервтермен компания шығыстарын көбейтуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.

Экономикалық экономика көрсеткіштерінде жұмыс істеуші өндірістердің ақшалық көрсеткіштерін талдаудың басты мақсаты (міндеті) келесілер болып саналады:

ақшалық жағдайға баға беру мен соның есеп беру мерзіміндегі өзгерісі;

активтер мен олардың қалыптасу көздері арасындағы сәйкестікті, оларды таратудағы рационалды мен пайдаланудағы тиімділікті зерттеу;

айнымалы капиталының көлемін, соның көбеюін (кемуін) мен ағымдағы міндеттемелермен арақатынасын талдау;

ақша-есептік мен несие ережесін сақтау;

компания активтері мен соның міндеттемелерінің құрылымын зерттеу;

ағымдағы табыстардың айнымалыдылық есебі, соның ішінде дебиторлық борыш

мен қорлар есебі;

баланстың өтімділігін, әртүрлі саладағы кәсіпорынның ақшалық тұрақтылығының мен төлеу қабілеттілігінің абсолюттік мен салыстырмалы көрсеткіштерін талдау;

компания пайдалылығын бағалау;

компания пайдасының салыстырмалы көрсеткіштерін, сондай-ақ олардың деңгейінің өзгеруіне әсер етуші факторларды есептеп шығару;

Әртүрлі саладағы кәсіпорынның жұмыс жасау белсенділігін талдау;

Әртүрлі саладағы кәсіпорынның ақшалық көрсеткіштеріның тұрақтылығын ұзақ мен қысқа мерзімді болжау, яғни соның ақшалық стратегиясын талдау.

Ақшалық жағдайды талдау кәсіпорынның қызметін талдаудың қорытындылаушы кезеңі болып саналады. Ол 3 сатыны қамтиды: жабдықтау, өндіріс, өткізу; бұлардың жиынтығы коммерциялық, өндірістік мен ақшалық қызметті құрайды. Әртүрлі саладағы кәсіпорынның ақшалық қызметі – бұл соның осы қызмет нәтижесінде меншікті мен тартылған қаражаттардың көлемі мен құрамына өзгеріс әкелетін қызметі болып саналады. Ол ақша ресурстарының жүйелі түрде түсуі мен тиімді пайдаланылуына, есеп мен несие тәртібін сақтауға, меншікті мен борыш ресурстарының арасындағы аражағдайдың рационалдылығына, сондай-ақ әртүрлі саладағы кәсіпорынның тиімді қызмет етуі мақсатында ақшалық тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталуы тиіс. Компания қызметінің ақшалық, өндірістік мен коммерциялық жақтары арасында тығыз байланыс пен өзара тәуелділік бар. Осылайша ақшалық қызметінің жетістігі, көбінесе соның өндірістік-сату көрсеткіштерімен анықталады. Әртүрлі саладағы кәсіпорынның өзі алатын төлемдерді мен ақша қаражаттарын алуы соның өнімді сатуына, алдын ала қарастырылған сұрыпталымды ұстап тұруына, өнім сапасының қажетті деңгейге сәй-кестігіне мен оны бір қалыпты өндіруге мен төлеуге қатысты болады.

Жоғары сапалы өнімді үздіксіз өндіру мен өткізу Әртүрлі саладағы кәсіпорынның ақшалық ресурстарының қалыптасуына оң әсерін тигізеді. Өндіріс процесінде өнім сапасының төмендеуі мен оны сатудың қиындықтары компания шотына ақша ресурстарының келіп түсуіне кедергі жасайды, нәтижесінде Әртүрлі саладағы кәсіпорынның төлеу қабілеті төмендейді. Кері байланыс та бар, ол ақша ресурстарының болмауы материалдық ресурстардың келіп түсуінің іркілісіне, демек өндіріс процесінің тоқтауына әкеліп соқтыруы мүмкін [1].

Шығындар өндіріс процесінің тиімділік деңгейімен анықталады. Оның тиімділігі неғұрлым жоғары болса, кәсіпорын өнімді сату көлемін сақтай отырып, ресурстарды, соның ішінде қолма-қол ақшаны аз жұмсайды. Екінші жағынан, шикізатты тұтыну нормаларының жоғарылауы, еңбек өнімділігінің төмендеуі, басқа ресурстарды шамадан тыс тұтыну және өндірістік емес шығындар қосымша ақша ресурстарының қажеттілігіне әкеледі. Еңбек және материалдық ресурстардың шығындары алдымен тауардың құнына, содан кейін кіріске жинақталады.

Соңғы экспресс-индикатордың көлемі меншікті ресурстардың көлемін өзгерту арқылы кәсіпорынның жалпы ақшалай қызметінде айтарлықтай көрінеді.

Кәсіпорынның ақша-несие қызметінің модерациясы алға қойылған мақсаттарға жету үшін қажетті жағдайлар жасайды, әсіресе оның кезеңінде, бұл өндірістің үздіксіздігін және кәсіпорынның ақша-несие қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, бұл оның төлем қабілеттілігінің кепілі болып табылады.

Ағымдағы және келешек жоспарды ғылыми тұрғыдан негіздеу кәсіпорынның өткен жылдардағы қызметінің нәтижесіне терең экономикалық талдау жүргізбей және келешекке негізделген болжауларсыз, кәсіпорын экономикасының даму заңдылықтарын зерттеп алмай, орын алған кемшіліктер мен қателіктерді анықтамай ғылыми түрғыдан негізделген жоспарды жасауға, басқару шешімінің ұтымды нұсқасын таңдап алуға болмайды.

Қорларды үнемді пайдалану жоспары мен басқару шешімінің орындалуын бақылау керек. Талдау тек фактілерді анықтау мен қол жеткен нәтижелерді бағалау мақсатында ғана емес, сонымен қатар кемшіліктерді, қателіктерді анықтап алу және экономикалық процестерге шұғыл түрде әсер ету мақсатында да жүргізілуі тиіс. Сондықтан талдаудың шұғылдығы мен әрекеттілігін арттыру қажет.

Объективті жэне субъективті, ішкі және сыртқы факторлардың шаруашылық қызметтің нәтижелеріне әсерін зерттеу.

Алдыңғы қатарлы тәжірибелерді және ғылым мен практиканың жетістіктерін үйрену негізінде кәсіпорынның жұмыс істеу тиімділігін арттыратын резервтерді іздестіру [2].

Кәсіпорын жұмысының жоспарды орындауы, экономикасының дамуының қол жеткен деңгейі, қолдағы бар мүмкіндіктерді пайдалануы мен оның өнімдер мен қызмет рыногындағы жағдайын тексеру бойынша нәтижелерін бағалау. Объективті тексеру бизнес-процестерді басқару жүйесінің тиімділігін арттыруға ықпал етеді.

Есепті кезеңнің соңында әрбір басшы өзінің бухгалтериясынан кәсіпорын жұмысының қорытындысы бойынша қаржылық құжаттарды алып отырады. Оларды айқын талдау басқару шешімін дұрыс қабылдауға мүмкіндік береді. Төменде кәсіпорын жұмысын жақсарту бойынша бірқатар ұсыныстар келтіріледі :

Біріншіден, қандай да болмасын қаржылық талдауды кәсіпорынның қаржылық мониторигісінен бастаған жөн. Кәсіпорынның өткен белгілі бір кезеңдегі негізгі қаржылық сипатын, олардың тенденциясын анықтау мақсатымен. Оның үстіне тенденция көрсеткіштердің мәніне қарағанда маңыздырақ, өйткені бағытты, қозғалыс жылдамдығын сипаттайды және белгіленген нәтижелерге жету қабілетін немесе қабілетсіздігін көрсетеді.

Тереңірек талдау үшін бухгалтерлік есептің қосымша құжаттары керек болады. Көптеген жеке кәсіпкерлер, заңды тұлғаларға қарағанда өз баланстарын жүргізбейді, өйткені бұны қажет деп санамайды, сондықтан өздерінің нақты жағдайын дұрыс бағалау мүмкіндігінен айырылады. Оны олар, әдетте, «тірі» ақшамен, не болмаса өндірілген өнімнің көлемі мен түрлері бойынша, немесе оны бәскелесінен ерекшелендіре алатын басқа да көрсеткіштер бойынша бағалайды.

Кәсіпорынның қаржылық мониторингін жүргізу керек болатын ең аз мерзім бір жыл, ал талдау кезеңі бір тоқсаннан аспауы тиіс.

Кесте -1. «Ғажап» ЖШС төлем қабілеттілігін анықтауға қажетті қаржылық көрсеткіштері (мың теңге)

Көрсеткіштері

2021жылы

2022жылы

Таза активтер сомалары

Өтімді активтер жиындығы

Сатудан түскен табыстар

Меншікті капитал құны

Қысқа мерзімді кредиторлы қарыздар сомалары

Дебиторлы қарыздар сомалары

Е с к е р т у – Кәсіпорынның 2022жылдық есебі негізінде жасалды

Берілген кестедегі мәліметтер негізінде бірінші бөлімінде көрсетілген есептеу жолдарына сәйкес төлем қабілеттілігін көрсеткіштерін анықтаймыз.

Екіншіден, баланс баптарының өзгерісін жалпы бағалау. Баланс баптарының жалпы тенденциясының кезеңдер бойынша өзгеруі кәсіпорын қызметінің нақты сипаттамасын бере алады. Қорытынды көрсеткіштерді кезеңдер бойынша салыстыруды бір графикпен жүргізген дұрыс болады: баланс валютасы; айналымнан тыс активтер; айналым активтер; қаржыландырудың меншікті көздері; ұзақ мерзімді міндеттемелер; қысқа…