Қазақстандық географтардың зерттеу әдістері 9 сынып

Мәтін №1. «Жылнамалар жинағы»

Қадырғали Жалаири (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы "Жылнамалар жинағын" жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. "Жинақтың" тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған ("Язык", "Жамиат-тауарих", "Жалаири", Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді. Туған жері — Қазақстан жеріндегі Сырдария бойы. Қадырғалидың ата-бабалары Қарахан әулеті билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. "Жылнамалар жинағының" жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы сөз жазыпты: "Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолж

Мәтін №2.Шоқанның Қырғыз жеріне саяхаты

Шоқан 1853 жылыөзіменоқитынжолдастарынанбіржылбұрынОмскідегі Кадет корпусынбітіріп, офицер атағыналыпшығады. Ол 1856 жылықырғызелінзерттеумақсатыменқұрылғанэкспедицияғақатысады. ЭкспедицияныХоментовбасқарады. Шоқанэкспедицияменқырғызелініңкөпжерінаралайды, халықтыңтұрмыс-салтыменжақсытанысып, қырғыздыңатақты эпосы «Манастың» мазмұнынжазыпалады, кейін осы эпостыорыстыңдаңқтығалымдарынабіріншіреттаныстырушы да Шоқанболады. БұлсапарындаолқырғызбеншектесҰлыжүзқазақтарыныңмекендепотырғанжерлерін, олардыңшаруашылыққажайлы-жайсызжақтарынжақсызерттеп, елдіңәдет-ғұрпымен, тұрмысымен, ескіденқалғанәңгіме-ертегі, жырларыментанысып, оларды да жинайжүреді. 1857 жылыШоқандықырғызелінеәртүрлі материал жинауғажібереді. Г.Х.Гасфорт оны наградағаұсынады, әскерилауазымыбірсатығажоғарылап, поручик атағыналады. Келесіжылы М. М. Хоментовскийбасқарғанәскери-ғылымиэкспедицияғақатысып, қырғызелін жете зерттеп, Ыстықкөлаймағыныңкартасынжасасады. "Манас" жырынжазыпалып, ІлеөзенініңбасындағыМанасжорықжасадыдегенжерлердібарыпкөреді. Сібір мен Тянь-Шань аралығындакөшіпжүргенқырғыздарАлатаудыңавтохтондыежелгітұрғындарыекенінтарихтатұңғышретанықтапбереді. Қырғыздардыңкөнетарихыжөніндежазған географ К.Риттердің, А

Мәтін №3.Шоқанның Қашқар жеріне саяхаты

1858 жылы Шоқанды Қашқарға жөнелтілген экспедициямен бірге көп тапсырмалар беріп, оны Қашқарияға жібереді. Сол заманда Еуропалықтар үшін бұл аймақ мүлдем белгісіз болатын. Себебі, Қытай үкіметі Еуропалықтарға кіруге тиым салған. Сондықтан патша үкіметі Шоқанды саудагер ретінде жасырын түрде жібереді. Ол 1858 жылы 27 қыркүйекте Қашқарияға барып, 1859 жылдың 11 наурызына дейін сонда болады. Ол жердің жаратылысы, этнографиясы, тарихы, экономикалық және саяси тұрмыстары жөнінде көп материалдар жинап, өзіне тапсырылған міндеттерді толық орындап қайтады. Сол 5-6 айдың ішінде ұйғыр тілін үйренеді, шығыс тарихы жайында сирек кездесетін кітаптарды қолғатүсіріп алады. Қысқасы, аз уақыттың ішінде көптеген ғылыми-зерттеужұмысын жүргізеді. Шоқанның бұл экспедиция кезінде жинаған материалдары патша өкіметінің сол кездегі сыртқы саясатына және соғыс мақсатына пайдалануы үшін аса құнды мәліметтер берді, сонымен қатар Орта Азияның әлім әлімсіз, зерттеліп жетпеген түкпір-түкпірін білу, тану ісіне көмектесті, география ғылымына зор еңбек боп қосылды. Шоқан Ұйғыр әліпбиі деген атпен белгілі болған ертедегі монғол жазуының үлгілерін қанша іздегенмен таба алмағанын қынжыла жазады. Бұлаймақтың өткені мен

Мәтін №4.Шоқанныңжазғанеңбектері