Қазақстанның экологиялық жағдайы тәрбие сағаты 8 сынып

ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ

ОРДАБАСЫ АУДАНЫ

ШҰБАРСУ АУЫЛЫ

Б.НҰРЛЫБЕКОВ АТЫНДАҒЫ ЖАЛПЫ ОРТА МЕКТЕБІ КОММУНАЛДЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ

ГОЕРАФИЯ ПӘНІ МҰҒАЛІМІ

НИЯЗБАЕВА ГУЛЖАЙНА БАҚТИЯРҚЫЗЫ

Сабақтың тақырыбы: Қазақстанның экологиялық жағдайы

Сыныбы: 8 «В» Күні: 03.03.14

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Оқушыларға экологиялық және экономикалық білім бере отырып, білімдерін одан әрі жетілдіру, кеңейту.

Дамытушылық: Оқушылардың өз бетінше жұмыс істеу, шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелілік: Оқушыларға экологиялық және экономикалық тәрбие беру барысында, табиғаты аялап, қорғауға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Сыныптан тыс

Сабақтың әдісі: Диспут

Сабақтың көрнекілігі: Суреттер, Қазақстанның физикалық картасы

Сабақтың барысы:

Оқушылар екі топқа бөлінеді.

І. Жасыл галустуктағы «Жас экологтар» фракциясы

ІІ. Сары галустуктағы «Жас саясаткерлер» фракциясы

Ұраны: «Таза болса табиғат , аман болар адамзат»

Жүргізуші: Ақерке

Армысыздар қадірлі ұстаздар мен оқушылар! «Қазақстанның экологиялық жағдайы » атты тақырыбындағы сыныптан тыс іс-шараға қош келіпсіздер! Бүгін біз Қазақстанның экологиясының жағдайы туралы көптеген мәселелерді ортаға саламыз.

Уақыт өткен сайын табиғат пен адамдардың ара қатынасы айқындала түсуде. Соңғы жылдары экология туралы жиі айтылып жүр. Алғаш рет экология деген ұғымды 1866 ж. ғылымға неміс ғалымы Эрнест Геккель енгізген. Экология мағынасы гректің «Эко - Ойкос» деген сөзінен шыққан, үй, бізді қоршаған орта, біз өмір сүретін айнала деген ұғымды білдіреді.Демек, өзің тұрған үйді қалай таза ұстасаң, қоршаған табиғатты да солай таза сақта, соған өз үлесіңді қос.

Бүгінде табиғатты қорғау ісі дүниежүзілік мәселеге айналды. Қазіргі уақытта Қазақстанның табиғат байлығын қорғау мәселесі ең негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Еліміздің экологиялық проблемаларын айтұан кезде, алдымен Арал, Каспий, Балқаш, Семей қасіреттерін ауызға аламыз.

Бірінші кезекте ең өзекті мәселе «Каспий теңізінің экологиялық проблемалары» жөнінде «Жас экологтар» фракциясындағы Мұқағалиге сөз берсек. Өз ізденісіңіз бойынша айтып өтсеңіз.

Мұқағали. «Каспий теңізінің экологиялық проблемасы»

Каспий теңізінің алып жатқан географиялық орнына байланысты (шөл зонасы) еліміздің шаруашылық саласында атқаратын маңызы өте зор. Сонымен қатар сол маңдағы шөлді алапқа ылғал әкелуші су айдыны ретінде де үлкен рөлі бар. Солтүстігіне құятын Еділ өзенінде бөгендердің салынуы, мұнай кәсіпшілігінің өркендеуі теңіздің экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ мұнай мен газды өндірудің маңызды экономикалық ауданына айналды. Теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты бұл аймақ табиғи апат жағдайына ұшырады. Табиғи қорларын игеруде де, бұл аудандағы табиғат компоненттерінің өзгеруіне байланысты мынадай проблемалар туындауда:

- мұнай мен газдың өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі,

-балықтардың (бекіре) қырылуы, уылдырық шашатын көксерке балықтарының кеміп кетуі;

- осы теңізге ғана тән (эндемикалық) итбалықтың мезгіл-мезгіл қырылуы;

- аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері әсері (жел эрозиясы).

1925 жылдан бастап Каспий теңізінің суы тартылып, барған сайын азайды. 1930 жылы бұл су арналары, шығанақтар сусыз қалды. Біртіндеп тартылған теңіз суы 100 километрге қашықтаса, кейіннен ол одан екі есеге жуық қашықтап кетті. Балық батағалары жабылды. Қамыс, қоға, су балдырлары қаптап кетті, көпшілігін су жүрмейтін болып, құм басты. Теңізбен байланыс үзілді. Көлдерде тұрып қалған су бұзылып, мыс купросының ерітіндісіне айналды, зәрленді. Ауру таратудың көзіне айналды.

Соңғы жылдары Каспий теңізін оған құятын өзендер суымен ағып келген өндіріс қалдықтары қатты ластауда. Каспий теңізінің түбі мен Каспий маңы ойпатынан мұнай мен газ өндіріледі. «Теңіз» мұнай кен орнынан өндірілетін мұнайдың құрамында 20 пайызға дейін күкіртті газ бар. Күкіртті газ қоршаған ортаға қатты залалын тигізеді. Теңіз суының деңгейі соңғы жылдары көтеріліп, Каспий маңы ойпатындағы (Қаламқас, Қаражамбас) су басу қаупі туды.

Көктем айларында тасып, жағалауға жайылған сумен бірге мұнай қалдықтары теңізге шайылып төгілуде. Мұның өзі теңіз суының ластануына негізгі себеп болып отыр. Каспийден ауланатын балықтардан табылып отырған аурудың себебін ғалымдар балықтар қоректенетін микроорганизмдердің улануына байланысты екенін анықтады.

Каспий теңізі жағалауына орналасқан көптеген өнеркәсіп орындары өндіріске пайдаланған техникалық суды тазартудан өткізбей теңізге ағызып, суын ластауда.

Жүргізуші:

Қазіргі таңда Каспий теңізінің экгологиялық проблемаларын шешу жолдары жүргізіліп жатырма? Сөз кезегін «Жас саясаткерлер» фракциясындағы Бауыржан мырзаға берсек.

Бауыржан. «Каспий теңізінің шешу жолдары»

Мұнай өндірісі еліміздің қазіргі дамуы үшін ең негізгі екендігіне дау жоқ. Былайша айтқанда ол – Қазақстан экономикасының ең басты көзі. Осыдан он жыл бұрынғы сараптама-салыстыруларға қарағанда Қазақстан мұнайының негізгі қоры теңіз астында болып отыр. Есепші экономистердің пайымдауынша қайраңның Қазақстан жақ бөлігіндегі мұнайдың қоры бүкіл Қазақстандағы мұнай қорының тең жартысындай деп жорамалдаған болса, қазір шельфтегі мұнай қорының ондай болжамнан әлдеқайда көп екендігі анықталып отыр. Олай деліну себебі Батыс Қашағанды қазғанда теңізасты мұнай қоры 7 млрд тонна делінсе, Шығыс Қашағанды қазғанда оның мөлшері 50 млрд-қа артып кетті. Ал қазір 6 алаң зерттелуде. Демек, жоғарыдағы көрсеткіштің әлі де еселей өсетіндігінде дау жоқ. Олай болса бұл Каспий астын мұнай теңізі алып жатыр деген сөз. Теңіздің тайыз бөлігі мен терең бөліктеріндегі атқарылатын жұмыстардың ауқымы әрқилы болып келеді. Әсіресе оны сейсмикалық жұмыстартар кезінде ерекше назарда ұстау қажет. Жүз мың шаршы шақырым алаң зерттеліп шықты. Сол кезеңдердегі ақпарат ағымдарының хабарлауына жүгінсек, теңіз тіршілігінің жойылуы о баста-ақ байқалған. Алайда шетелдік компанияларға теңіз тіршілігінің жойылуы ешқандай әсер е

Жүргізуші:

Ғалымдардың есептеуінше, дүниежүзінде жыл сайын ауаға 145 млн. Тонна күкірт қос тотығы, 250 млн. тонна шаң-тозаң, 5 млрд. тонна көмір қышқыл газы, 1 млн тоннадай қорғасын қосылыстары шығарылады екен. Әр түрлі лас, зиянды заттардың биосфераға таралуы тіршілікке көп зиянын тигізуде. Арал теңізінің тартылып, теңіз маңайындағы аудандардың экологиялық жағдайларының нашарлауының көпттеген себептерін «Жас экологтар» фракциясындағы Динараға сөз берсек.

Динара . «Аралдың экологиялық мәселесі»

Бұл проблеманың тууына себепші болған - адам әрекеті. Ұзақ жылдар бойы Аралға құятын ірі өзендер Әмудария мен Сырдарияның суын теңізге жеткізбей, түгелдей дерлік егістіктерді (мақта, күріш) суландыруға пайдаланылып келді. Буланушылық дәрежесі жоғары болатын шөл зонасында орналасқан теңіз суының көбірек булануы оның тартылуына әкеп соқты. Қазіргі кезде Арал теңізі екі су айдынына Үлкен және Кіші теңізге бөлінген. Арал теңізіндегі суы тартылған бөліктің ауданы 30 мың км² жетеді. Ғалымдардың есептеуі бойынша, теңіз табанынан атмосфераға жылына 200 млн тоннаға дейін тұзды шаң-тозаң ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның жағалауындағы 800 гектар тоғай, жануарлар дүниесі жойылып, теңіз айналасы бұл күнде тіршілігі жоқ құмды, сортаң жарамсыз жерлерге айналды. Теңіз суының тартылуынан мұнда теңдесі жоқ Барсакелмес қорығы жойылды. Бұл өзгерістер өз кезегінде сол аймақ тұрғындарының денсаулығына кері әсерін тигізді. Арал теңізінің экологиясы Арал теңізі – Қазақстаныың інжу-маржаны, шөл белдеміндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі -1066 км², тереңдігі - 30-60 метр, тұздылығы - 10-12% болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты

Жүргізуші:

Арал теңізін қалпына келтіріп жандандыру үшін не істеу керек? Ааралды қалай сақтап қаламыз? Сөз кезегін «Жас саясаткерлер» фракциясындағы Бекболат мырзаға берсек.

Бекболат «Аралды сақтап қалу»

Аралды сақтап қалуға арналған Халықаралық қордың құрылғанына 15 жыл толды. Осы жылдар аралығында аткарылған жұмыстар аз емес. Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар жасалды. Кіші аралдың оңтүстігіне ұзындығы 12 км болатын Көкарал бөгені салынды. Соның салдарынан Кіші Аралдың (Солтүстік) деңгейі 42 метрге, аумағы 800 шаршы километрге ұлғайды. Суы тартылып қалған тұзды көлдің табанын жауып, көлге тіршіліктің нышаны енді. Ғалымдардың айтуынша Аралдан ұшқан тұзды дауылдың бір ұшы Гренландия мұздықтары мен Норвегияның орманды алқабына да жеткенін дәлелдеген еді. Еліміздің көлемді атқарып жатқан іс-шараларының алды, аймақтың және жергілікті жердің экологиялық жағдайын көтеру. Бүгінгі күні Солтүстік Арал маңына халықтар қайта қоныстанып, үй салып, балық шаруашылығымен қайта айналыса бастады.

Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда географ және эколог ғалымдар арасында жиі-жиі пікірталастар туғызуда. Арал мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония, т.б. мемлекеттер.

Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар: 1. Сібір өзендерін Қазақстанға бұру. 2. Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту. 3. Арал теңізін жартылай сақтап қалу. 4. Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы әкелу. 5. Жер асты суларын пайдалану. 6. Арал теңізінің…