Каспий теңізінің экологиялық жағдайы туралы мақала

Каспий теңізінің экологиялық жағдайы

Каспий теңізі – Еуразия құрлығының орталығында, мұхиттардан алыста, оқшау жатқан тұйық су алабы. Дүние жүзіндегі ең ірі тұйық су айдыны, үлкендігіне қарап теңіз деп атайды. Ауданы 376 000 шаршы шақырым. Меридиан бағытында 1200 км-ге созылған, орташа ені 300 км. Жағалау сызығының ұзындығы 7000 км, оның Қазақстанға тиесілі ұзындығы 2340 км, қалғаны Ресей , Әзірбайжан, Түркменстан және Иран жерімен шектеседі. Беті мұхит деңгейінен 28 метр. Ірі шығанақтары: Маңғыстау, Қазақ, Қарабұғазкөл, т.б. 50-ге тарта аралдар бар. Олар: Құлалы, Шешен, Артем, т.б. Ірі түбектері Маңғыстау, Апшерон, Аграхан, Красноводск, Шелекен. Ойпатты тегіс жағалау басым.

Каспий теңізінде мұнай – газ өндіру және мұнай өңдеу кешендерінің дамуына байланысты Қазақстанның батыс өңірінде қалыптасқан табиғи, әлеуметтік, экономикалық және экологиялық жағдай. Каспий теңізі – әлемдегі шаруашылық маңызы зор ең ірі тұйық су алабы. Жыл бойына Каспий теңізінің деңгейі желқума-желбөгет құбылыстарының нәтижесінде 0,5 - 1 м-ге дейін ауытқып отырады. 1837-1990 жылы жүргізілген бақылау жұмыстарының нәтижесінде Каспий теңізінің су деңгейі мөлшерінің айтарлықтай өзгеруі 1930 және 1980-1990 жылы аралығына сәйкес келетіні анықталған. 1929-1941 ж. Су деңгейі 2 метрге төмендесе, 1977 ж. бұл көрсеткіш ең төменгі абсолютті мөлшеріне жетті. 1978-1995 ж. су деңгейі 2,35 метр болды. Су деңгейінің тұрақсыздығы - климаттық өзгеруінен теңіз суының молаюына байланысты болып отырған құбылыс. Судың тұздылығы 0-12% . Каспий теңізінің морфологиялық жағдайына байланысты Солтүстік Каспий, Орталық Каспий және Оңтүстік Каспий болып бөлінеді. Теңіздің Қазақстандық бөлігі - солтүстік шығыс жағалауы Атырау және Маңғыстау облыстарының аумағында. Солтүстік Каспий теңіздің басқа бөліктерінен өзінің алып жатқан географиялық орны, теңіз түбінің құрылымы, тұздылық және температуралық режимі, су тең

2 мыңға жуық түрі тіршілік етеді. Теңіз фаунасының негізін эндемик жануарлар құрайды. Каспий теңізінің балық қоры 2,9 млн. т болса, оның 40 % Солтүстік Каспий бөлігінің үлесіне тиеді.

Эколог – ғалымдар мен сарапшылардың Каспий теңізінің экологиялық жағдайына алаңдаушылық білдірулері жайдан – жай емес. Енді бірер жылдан соң теңіз қайраңынан жаппай мұнай өндіру басталады. Мұнай тиген танкерлер раы- бері жүзеді, биік мұнаралар қатары еселеп артады. Жағалауларда құбырлар тартылып, алып өндіріс орындары бой көтереді. Оған мұнай өндіру, оны өңдеу процестері кезінде шығатын қалдықтарды, басқа да, зиянды заттарды қосыңыз. Міне, сонда Каспий теңізі және оның аймағында экологиялық қауіп-қатер туындауы әбден мүмкін. Эколог- ғалымдардың келтірілген мәліметтеріне сүйенетін болсақ, кез-келген мемлекет өз елінің аумағында экологиялық ахуалы сауықтыруға қомақты қаржы бөліп отыр. Мысалы, АҚШ осыған ішкі жалпы өнімдерін 12-14 пайыздайын жұмсайды екен. Ал Ресей мен Қазақстан Каспий теңізінің экологиясына қанша қаржы бөліп келеді? Біздің білуімізше, ол теңіз қайраңынан мұнай өндіруші копанияларға жүктелген.

Бір ғасырдан асам уақыттан бері жұмыс істеп келе жатқан Каспий балық шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының директоры Марк Карпюк мырзаның мәліметінше, Каспийдің Ресейлік секторындағы балық қоры шамамен 37 млрд долларға бағаланады. Қазақстандық бөлігінде де жартысынан астамын алып жатыр, мұнайға бай бөлігі де Қазақстан мен Ресей жағында. Институт директоры ертеңгі күні теңіз қайраңы игеріле бастағанда, ондағы балық түрлеріне қауіп төнетінін жоққа шығармайды.

Оның мәнісі мынада: қазіргі кезде Солтүстік Каспийдің Ресей жағындағы секторының бірқатар құрылымдарында барлау-бұрғылау жұмыстары аяқталып, көмірсутекті шикізаттарды өндірудегі дайындықтар жасалып жатыр. Мұндай жұмыстар Қазақстандық секторда да жүргізілуде. Бұл Каспий қайраңын игеру таяп қалғандығын білдіреді. Ал балықтар, оның ішінде жас бекірелер судың мұнаймен ластануын тамақтанғанда бірден сезінеді екен. Марк Карнтернет материалдарына сүйене отырып келтірген мәлімтеі бойынша, теңіздің қазақстандық бөлігіндегі мұнайда улы заттар көбірек. Оның құрамындағы