Қазақтың тұңғыш әскери ұшқыш қызы Хиуаз Доспанова

«Қазақтың тұңғыш әскери ұшқыш қызы – Хиуаз Доспанова»

Табиғат заңдылығы бүгінгі ұрпаққа тәуелсіздігімізді тарту етіп, оны абыройлы атқаруға міндет етсе, сонау қырықыншы жылдардағы жас жігіттер мен қыздардың алдында табан астынан тап келген қанды қырғыннан елімізді сақтап қалу парызы тұрды.

Ұлы Отан соғысының басынан аяғына дейін қатысып, қан майданның қым-қуат қияметті кезеңдерінің баршасын бастан кешірген, одан кейінгі бейбіт өмірде де өнегелі қызмет еткен, бұл күнде арамызда жоқ болса да, бүкіл еліміз мерекелеп жатқан Жеңіс тойында осындай жандардың есімін елеп, ескеріп, бүгінгі ұрпаққа үлгі ету біздің міндетіміз екенін ұмытпауымыз керек. Қазақ халқының екі көзінен үзіліп түскен қос тамшысындай Әлиясы мен Мәншүгі жарық жұлдыздай болып, аспан төсіне мәңгілікке қадалып жатты. Алайда төрт жылғы қанды топалаңда жарты Еуропада іздерін қалдырып, туған топырағына аман-есен оралған батыр апаларымыз да баршылық. Қан майданда ер адамнан кем түспейтін нағыз қазақ қызына тән батырлық пен ерлік үлгілерін көрсете білген Батыр апаларымыз қаншама! Бірақ олардың есімдері ұзақ жылдар бойына ұмыт болып келді.

Солардың бірі де бірегейі қазақ халқының жүрегінен ойып тұрып орын алар, халқымыздың төл перзенті, Ақжайық атырабынан аспанға қанат қаққан тұңғыш әскери ұшқыш қыз «Халық Қаһарманы» - Хиуаз Қайырқызы Доспанова. Қазақтың үш батыр қыздарын бір-бірінен бөлектеп қарауды тарих жүгі көтермейді. Әлия мен Мәншүк халқымен қалай табысқан болса, Хиуаз да дәл сол биіктен көрінуге тиіс. Кешегі Кавказ тауының баурайынан Берлинге дейін өз полктастарымен бірге қиян-кескі шайқас жолдарынан өткен ұшқыш қыздың ерлігі сол жылдардың өзінде-ақ әйгілі болған. Ұлы Отан соғысы кезінде қауырсын қанатты қазақ қыз Хиуаз Доспанованың жер бауырлап ұшатын, тақтай қанат ПО-2 ұшағымен жау тылына 300 рет от кешіп барып, жау шебін бомбалап қайтқан асқан ерлігі мен соғыстан кейінгі бейбіт өмірде қайраткерлігімен дараланған тұлғасын лайықты бағалау, қызметін зерделеу халқымыздың төл тарихын шынайы тұрғыдан таныту және Батыр тұлғасын кейінгі ұрпаққа үлгі ету қажеттілігінен туындап отырған өзекті мәселелердің бірі.

Ерте кезден-ақ елін, жерін қорғауда үстіне сауыт киіп, қолына найза ұстап, жауға шапқан қыздарымыз да жетерлік. Кейін Ұлы Отан соғысы жылдарында да қаһармандығын әлем алдында әйгілі еткен мыңдаған әйел аналар жауынгер атанды. Оқ пен отқа орана жүріп ерліктің небір ерен үлгілерін көрсетті. Ұлы Отан соғысы жылдарында Қазақстаннан майданға 6 мыңнан астам қыз-келіншек аттанса, оның жартысына жуығы қазақ халқының өкілі болған еді.

Қанатымен су себелеген қарлығаштай болса да ер азаматтармен бірге қолына қару алып, жеңіс күнін жақындата түсуге үлес қосқан жерлесіміз майдангер аналар тізбесін былай келтіруге болады: ұшқыш – Хиуаз Доспанова, радист қыздар – Нұрғаным Байсейітова, Ғарифа Рахметова, мерген Малика Тоқтамышева, Қиыр Шығыс майданында әуе шабуылынан қорғану бөлімшелерінде жау ұшақтарына оқ ататын артиллерия командасының құрамында болған Ермекова Қаламсия, Әзима Ниязғалиева, Мүслима Үмбетова т.б.

Өлкемізден шыққан осындай майдангер қазақ қыздары жайлы жинақталған немесе зерттелінген материалдар әлі де болса өте аз. Олардың әрқайсысының ерлігі мен өмір жолы өз алдына бірнеше еңбек бола алады.

Облысымыздың шежіресіне алтын әріптермен жазылған қымбат есімдердің арасынан Хиуаз Қайырқызы Доспанованы да көреміз. Хиуаз Қайырқызы Доспанова 1922 жылы 15 мамырда Гурьев (қазіргі Атырау) облысы, Теңіз (Құрманғазы) ауданының Ганюшкино селосында (Зормата ауылдық округінде) дүниеге келген. Руы – Кіші жүзден масқар. Әкесі Қайыр революцияға дейін Астраханьдағы орыс капиталистерінің балық кәсіпшілігінде жұмыс істеген. Доспанов Қайыр оқығаны көп, орысша жақсы білетін адам болған. Кейін құқықтық білім алып, милиция, сот саласында жауапты қызметте болған. Ал Хиуаздың анасы Меруерт мұғалім болған. Қайырды қызмет бабына байланысты 1925 жылы Орал қаласына құқық қорғау органдары саласындағы қызметке кетеді де, Хиуаз бар болғаны 4 жасқа толар шағында туған ауылынан қол үзеді.

Хиуаздың ата-тек шежіресіне келер болсақ, оның өзін көрген Мұса қарттың айтуы бойынша, арғы атасы Қисықтан Мұқамбетқали мен Шеркешбай туған. Шеркешбайдан Доспан. Доспаннан Қайыр, Бисен. Қайырдан (Қайырлы, Хаир деп те жазылған) (бұл кісі тұрмыстық жағдайына байланысты 2 мәрте үйленген) бірінші Меруерт анадан Белмерген, Марат, Хиуаз, Алма, ал екінші Әсима анадан Қобыланды мен Тарғын тараған екен.

Хиуаз жастайынан зеректігімен, білімділігімен ерекше көзге түскен. Орал қаласында № 1 мектепте орысша білім алған. Өйткені ол кезде қазақ тілінде білім беретін жалғыз мектеп барлық баланың оқуына тарлық ететін. Мектепте үздік бағаға оқып озат оқушысы, мектептің пионер жетекшісі, кейіннен мектептегі комсомол ұйымының жетекшісі болады. Ал спортта оған тең келер ешкім болмады. Ол Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметовамен бала кезінен дос болса, екі дүркін Кеңес Одағының Батыры Леонид Бедамен Орал қаласындағы әскери әуеклубында бірге оқыған.

Қылышынан қан тамған 30-шы жылдардың ойраны енді ғана басылып, қанды оқиғаның салқыны есіп тұрса, екінші жағынан «жастарға қайда барса жол ашық» деген ұранның буы қыз-жігіттерді шыр айналдырып, ерлікке, батырлыққа бастаған еді. Әсіресе Американы барлық жағынан қуып жету керек деген патриоттық сөздер лаулап тұратын. Авиацияның жетістіктері де жастарды баурап алған еді. Мәселен, америкалық Чарльз Линденберг Атлантикадан Еуропаға қонбай ұшқаны сол еді, кеңестік ұшқыш Валерий Чкалов Еуропадан Америкаға Солтүстік полюс арқылы барып, одан да асып түсті. Соның бәрі кеңестік жүйені насихаттап, оның артықшылығын дәріптеу үшін жасалып жатқан шаралар екенін қайдан. Сол кезеңде бала атаулы Чкалов болуға елітуші болатын. Әйтсе де сол сөздер талай қыз-жігіттерді ерлікке, отансүйгіштікке жігерлендірді. Соғысқа дейінгі кезеңде барлық балалар мен қыздар сол кезеңдегі атақты ұшқыштар Чкалов, Громов, Коккинаки секілді ұшқыш болуды армандайтын. Жақсы оқитын, жігерлі де белсенді қазақ қызы – Хиуазға сол кезде алынбайтын қамал жоқ секілді көрінетін. Ол да өзінше ұшқыш болуды армандайтын. Дегенмен ол кезде Хиуазға ұшақпен ұшу әйел затының қолынан келмейтін істей көрінетін. Ал ұшқыш қыздар – В.Гризодубова

1938 жыл болатын. Қыр астында тұрған қаһарлы соғыстың ызғары Қазақстанның батысындағы Оралға да сезілетін. Заводтар мен фабрикаларда, оқу орындарында қорғаныс, мылтық ату, парашюттен секіру сияқты алғашқы дайындықтар жүріп жатты. Мектеп жастарын да әскери өнерге тәрбиелеп жатты. Сондай күндердің бірінде № 1 орта мектептің комсомол ұйымының хатшысы Хиуаз Доспанова комсомолдардың кезектен тыс жиналысын шақырды. Күн тәртібінде комсомол мүшелерінің «ОСААИАХИМ», яғни Ұшқыштар мектебіне кіруі туралы мәселе тұрды. Қызықты әңгімеден соң «аэроклубқа кім жазылады?» - деген сауал басталғанда залды үнсіздік басады. Содан бірінші болып өзі жазылады. Бірер минуттан соң 5-6 бала тізімге ілігеді.

Аэродром қаладан алыс болатын. Хиуаз оған велосипедімен барып келетін. Хиуазға мұндағы тәртіп, жағдай, «Жолдас нұсқаушы», «Жолдас курсант» деген әскери назар да бірден ұнайды. Мұндағы ұшақтар ескі болатын. Бірақ мұнымен ұшу Хиуаздың көптен бергі арманы еді. Нұсқаушыларды сұрақтың астына ала отырып, ұшақ қыр-сырын үйренуден жалықпайтын. Бұл кішкентай қыздың осындай еңбекқорлығына бәрі таң қалатын. Мектеп жасынан-ақ қалалық Жас ұшқыштар клубы жұмысына үзбей қатысып, ұшқыш болуды армандаған ол атақты ұшқыш Марина Раскованың «Записки штурмана» кітабын бірнеше мәрте оқып шығады. Хиуаз бұл кітапты тіпті жатқа білетін. Мектептегі сабағы әрі аэроклубтағы оқуы Хиуазға оңайға түспеді. Әйтсе де өжет қыз өз дегенінен қайтпастан алға ұмтылды. Ал емтихан тапсырар кезде ол комиссия мүшесі – нұсқаушымен бірге зонаға ұшып барады да оның бұйрығымен әуе пилотажының фигураларын орындайды. Нестеров петлясын, вираждарды, штопормен түсуді, сырғанауды жасайды. Қайту сапарында ұшақты аэродромға баяулап шебер қондырады. Сөйтіп Хиуаз Доспанова 1940 жылы Орал қаласындағы № 1 орта мектепті алтын медальмен аяқтап, аттестатына қоса запастағы әскери ұшқыш куәлігін де қолына алады. Бітіруші түлектер Алматы, Сарато

1941 жылдың жаз айы болатын. Медицина институтында оқу тоқтатылмаса да, студенттер мен оқытушылар енді Мәскеудің батыс аймағының қорғанысына күш жұмылдырылуына көмектесті. Ел басына күн туған шақта Хиуаз еліне барып, демалып жатқанды әбес көріп, құрбы-құрдастарымен бірге өз еркімен жазғы демалысқа үйіне бармай Мәскеу қорғанысын қамтамасыз ету жұмыстарына атсалысады. Олар алдымен метрополитеннің кезекті желісін тарту жұмысына бөлінеді. Ол ауыр еңбек еді. Күзді күні жау Смоленскіні алып, Мәскеуге қауіп төндіргенде олар қорғану бекінісін қазуға қатысады. Жаумен шайқаста туған Отанға шама келгенше көмек беру керек деген ой жанына жігер бере түсті. Ал жастардың көпшілігі Отанды жаудан қорғау үшін майданға аттанып жатқан шақ. Бұл кезде Хиуаз да майданға медбике, тіпті болмаса санитар болып кетсем бе деп, талпынып жүрген. Сөйтіп жүргенінде ол Краснопресненский аудандық комсомол комитетінен ВЛКСМ Орталық Комитеті әйгілі Марина Раскованың қыз-келіншектерден әуеполкін құрып жатқандығын естиді. Сөйтіп жазда көктен сұрағаны жерден табылған қайсар қыз ойланбастан, бірден атақты батыр Марина Раскованың қыздардан жасақтап жатқан әуе полкі құрамына жазылуға келеді. ВЛКСМ ОК оны Раскованың қабылдау

Полк 1941 жылы қазанда Марина Раскованың жетекшілігімен құрылған болатын. Ұшқыш қыздарды дайындау, жаттығу жұмыстары Саратов облысының Энгельс қаласында Саратов әскери-әуе училищесінде жүргізілді. Авиацияда бірнеше мамандық болатын. Қыздардың көбі ұшқыш болғылары келді. Хиуаз штурман бөліміне түсті. Бірақ бұған көңілі түспеді. Өйткені Марина Раскова да штурман болған болатын. Штурман – экипаждың командирі, бәріне жауап береді. Ұшақтың бағытын белгілейді. Нысананы тауып, бомба тастайтын. Қайтар жолды белгілейтін.

Бір күні Хиуаз әуе тобының командирі майор Марина Раскованың өзімен бірге ұшады. Ауада Раскова Хиуазға ұшақты басқаруды өзіне алуды бұйырады. Хиуаз аздап толқи отырып, өзін еркін ұстады. Жерге қонғаннан кейін Раскова оны мақтай отырып штурманға: «Қолың берік екен!», - деді. Бұл Хиуаз үшін барлық мадақтамадан артық еді.

Хиуаз Раиса Аронова, Полина Белкина, Ирина Себрова, Наташа Меклин, Евдокия Носаль, Александра Хорошилова және тағы басқаларымен жақсы достасып кетті. Дүние жүзінде алғаш рет әйелдерден құрылған әскери авиаполк құрамында шайқасқан жалғыз қазақ қызы, тіпті Орта Азиядан шыққан тұңғыш әскери ұшқыш қыз Хиуаз Қайырқызы Доспанова болды. Полк құрамының бәрі де Кеңес Одағының түрлі республикаларынан жиналған өрімдей қыздар болатын. Хиуаз туралы Ракобольская естеліктерінде былай дейді: «Ол өзге қыздардан өзгеше еді. Өте кішіпейіл, сүйкімді. Әйтеуір біреуге жүрегінің жылуын шашқысы келіп тұрады. Өзге үшін өзі өлуге бар, тек жұрт үшін жаралған жан болатын.» Жігерлі қыз әуе училищесінде де қоғамдық жұмыстарға белсене қатысады. Көркемөнер үйірмесінің жұмысына араласады. Сөйтіп, майданға аттанар шақ та жақындайды. Емтихан басталады. Хиуаз теориялық курсты жақсы тапсырады. Морзе азбукасынан сынақты М.Раскованың өзі алады. Әсіресе мұқият әзірленген соңғы емтихан түн ішінде оқу полигонына ұшу болатын. Бұл сынақты Хиуаз түгел орындайды. Ол жерге көз жүгірткенде жалған бомбалардан сөнген фонарларды көреді. Аэродромды да қиналмай тауып, қолайлы қонады. Сөйтіп Хиуаз сынақ…