Қазақтың ұлттық ойындарын дене тәрбиесінде қолдану мақаласы

Қазақтың ұлттық ойындарын дене тәрбиесі сабақтарында қолдану арқылы салауатты тұлға қалыптастыру жолдары

«Тазалық – саулық негізі, саулық – байлық негізі»,-деп дана халқымыздың мақалында айтылғандай, салауатты өмір салтын сақтау – ата-бабаларымыздан бері келе жатқан мақсат-мұратымыз. Сондықтан да «тәні саудың – жаны сау», «денсаулық – зор байлық» деп халқымыз айтқандай, ұлттық спорттың салауатты өмір салтын сақтауда алар орны зор. Ғасырлар бойы халқымыздың бай өмірлік тәжірибесінен туындап, бүгінгі ұрпаққа жеткізіліп отырған ұлттық құндылықтарымыздың көзі – ұлттық спорт пен ұлттық ойындар.

Қазіргі жаһанданған заманда ұлттық құндылықтарымызды сақтай отырып, салауатты өмір салтын сақтау өз жалғасын табуда. Осы орайда Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың халқына Жолдауында: «Біздің мақсатымыз – елі бақытты, жері гүлденген қасиетті Отанымыз Қазақстанды «Мәңгілік Ел» ету! Әлемдегі ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына қосылып, бай да қуатты елдермен иық түйістіру. Біз бұл мақсатымызға міндетті түрде жетеміз.,»-деп айтылғандай [1,1], әлемнің танымал 30 елдерімен иық тірестіру үшін тәні де, жаны да таза, дені сау, рухани жан-дүниесі бай, білімді ұрпақ қажет.

«Қазір әлем шапшаң қарқынмен өзгеруде. Басқаша дәуір туып келеді. Біздің көз алдымызда өзгеше мүмкіндіктері мен тәуекелдері бар жаңа жаһандық нақты ахуал пайда болуда...»,-деп Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Жолдауында айтылғандай [1,2], тәуелсіз еліміздің жарқын болашағы үшін Елбасы Н. Ә. Назарбаев өзінің “Қазақстан - 2030” стратегиялық бағдарламасында халықты салауатты өмір салтына ынталандыруды басым бағыттың бірі ретінде атап көрсетті. Сондай-ақ Президентіміздің қолдауымен 2003 жыл – денсаулық жылы болып жарияланған еді.

Салауатты өмір салтын ынталандыру әрқайсымыздың дене тәрбиесімен айналысуымызға, дұрыс тамақтануымызға, есірткілерді, темекі мен алкоголді тұтынуды қойып, тазалық пен санитария шараларын сақтауымызға және т. с. с. бағытталған. Жеткілікті құралдар болмай тұрған жағдайда ауруларға қарсы күрес пен денсаулықты нығайту жөніндегі біздің стратегиямыз азаматтарымызды салауатты өмір салтына әзірлеуден басталады. Салауатты өмір салты мен дұрыс тамақтануды, тазалық пен санитария ережелерін насихаттайтын пәрменді ақпараттық іс-шаралар жүргізілуі қажет [2,30].

ҚР Заңында: «Денi сау, дене бiтiмi және рухани жағынан жетiлген өскелең ұрпақты қалыптастыруға, адамның денсаулығын нығайтуға, жұмысқа қабiлеттілігiн арттыруға, шығармашылық ғұмыры мен өмiрiн ұзартуға бағытталған педагогикалық процесс»,-деп атап көрсетілгендей [3,5], қазіргі таңда оқушылардың дене-бітімінің дұрыс дамуы, денсаулығының нығаюы үшін дене тәрбиесі сабағының маңызы зор. Дене тәрбиесін пән ретінде ғана қарамай, адамзаттың дамуының құралы, салауаттылықтың бұлағы десек те артық емес.

«Дене шынықтыру – мәдениеттiң ажырамас бөлiгi, адамның дене бітімін және зияткерлік қабілеттерін дамыту, оның қозғалыс белсенділігін жетілдіру және салауатты өмір салтын қалыптастыру, дене тәрбиесі мен дене бітімін дамыту арқылы әлеуметтік бейімдеу мақсатында қоғам жасайтын және пайдаланатын, рухани және материалдық құндылықтар жиынтығын білдіретін әлеуметтiк қызмет саласы»,- дегендей [4,5], дене шынықтыру сабақтарында оқушының денсаулығы шыңдалады, ал мықты денсаулығы бар тұлға – болашақтың дамуы. Сондықтан да «ең басты байлық-денсаулықты» сақтау үшін қазір барлық мүмкіндіктер жасалып отыр. Оқушыларды сабақ барысында да, сабақтан тыс сәттерде спорттық үйірмелерге тарту дене шынықтыру пән мұғалімдерінің міндеттері.

Дене тәрбиесінің міндеттері:- денсаулықты нығайту және шынықтыру, дененің дұрыс өсіп-жетілуіне және ағзаның жұмыс қабілетін арттыруына әсер ету;- қимыл дағдылары мен іскерліктерін қалыптастыру және жетілдіру;- қимылдың жаңа түрлеріне баулу және оны теориялық білімдерімен байланыстыру;- негізгі қимыл-қасиеттерін күшті, төзімділікті, шапшаңдықты және ептілікті дамыту;- еріктілікке, батылдыққа, табандылыққа, тәртіптілікке, ұйымшылдыққа, достық пен жолдастық сезімге, мәдениет мінез-құлық дағдысына еңбек пен қоғамдық меншікке саналы көзқарасын тәрбиелеу;- әдеттерді қалыптастыру және дене жаттығуларымен үнемі шұғылдануға ынтаны тәрбиелеу;- гигиеналық дағдыларды сіңіру, дене жаттығулары мен шынықтыру гигиенасы жөніндегі білімді жетілдіру;

Жалпы қай халықты алмайық, өзінің ұлттық ойындарының белгілі бір мақсаты мен спорттық, дене тәрбиеге байланысты тұрғыдан ерекше қасиеттері болады. Бүгінгі таңда елімізде ұлттық спорт түрлерін дамытуға аса назар аударылып, мемлекет тарапынан қолдау көрсетілуде. ҚР Заңының 21-бабында: «Ұлттық спорт түрлері танылуы осы Заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылатын спорттың ажырамас бөлігі болып табылады»,-деп атап көрсетілгендей [4,35], қоғамымыздың іргесін нығайтуда, болашаққа нық қадам басуда, әлемдік кеңістікте өзге елдерге танымал болуда спорттың маңызы зор. Қазiргi дене шынықтыру сабақтарында ұлттық құндылықтарымыздың көзіне айналып отырған ұлттық ойындар мен ұлттық спорт түрлерi арқылы жеткiншек ұрпақты тәрбиелеу - бүгінгі заман талабы.

Ұлттық ойындар – халқымыздың ғасырлар бойы екшеленіп, жинақталған тәжірибесі, асыл мұрасы, ұрпақ тәрбиелеу құралы. Осы орайда аса көрнекті жазушы М.Әуезов: «Біздің халқымыздың өмір кешкен ұзақ жылдарында өздері қызықтаған алуан өнері бар ғой. Ойын деген менің түсінуімше көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше бір ерекше мағыналары болған», — деп тегіннен-тегін айтпаса керек. Ғасырлар бойы тұрмыс-тіршілігін ат үстінде жүріп шешкен батыр халқымыздың батылдық, ерлік, күштілікке ұмтылуы, ұлттық құндылықтарға мән берілуі – халық тағылымының, даналығының көзі. Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: «Бәйге», «Көкпар», «Алтын сақа», «Хан талапай», «Қыз қуу», «Тоғызқұмалақ», «Ақ серек, көк серек», «Соқыр теке», «Асық ойыны», «Ине, жіп және түйіншек», «Әтештер қақтығысы», «Қызыл ту», «Мысық пен Тышқан»,«Теңге алу», т.б. балалардың еңбекке деген қарым-қатынасы мен қабілеттерін арттырады [5,3].

Қазақтың ұлттық ойындарын дене тәрбиесі сабағында жоспарға енгізу арқылы өткізу - жас буынды тәрбиелеуде теңдесі жоқ құрал. Әр сабақ сайын ұлттық ойынның үш-төрт түрін алып, солардың ойнау тәсілін үйретіп отырса, жетілдіре, қайталау арқылы пысықтап отырса, әрбір бала жадында сақтайды да, оны ойнай біледі. Ұлттық ойындарды мектептегі дене тәрбиесі сабағында қолданудың заманға сай әдістерін ойлап табу әрине қиын. Қазіргі компьютер заманында оқушыларды қызықтырып асық, бес тас ойнаңдар деп айту өте қиын іс. Әрбір баланың санасына ойынды сіңістіріп енгізу үшін біз қызықты да, дұрыс әдістерді қолдануымыз керек. Ұлттық ойындар өзінің табиғатында, жаратылысында ұлттық өнегені бойына сіңіріп, бүкіл ұлтқа тән қасиеттерді өз бойына дарытып, толығып, жетілу арқылы, өзінің жан- жақты тәрбиелік қасиетін шыңдай түседі.