Қазыбек бидің өсиеттері туралы ғылыми зерттеу жұмысы

Жоспары

Кіріспе ............................................................................

...........................3-6-бет.

1 тарау. Қазыбек бидің өмірі. Тарихи

шындық.......................................7-9-бет.

1.1. Қаз дауысты Қазыбек бидің көркем, ұлағатты

өсиеттерінің тарихы10-17-бет

1.2. Қазақ тарихы деректері және Қазыбек

би...........................................18-19-бет

2 тарау. Тарихнама және ауыз әдебиетіндегі тарихи

тізбектер................20-21-бет

2.1. Қазыбек бидің рухани болмысының

қалыптасуы...............................22-23-бет

2.2. Күлтөбенің басында күнде жиын...

....................................................24-25-бет

Қорытынды......................................................................

...........................26-27-бет

Сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Қосымшалар

Кіріспе

Халықтың рухани-мәдени өміріндегі ең бір аяулы, ең

бір ардақты өнердің бірі- шешендік өнер. Осынау қасиетті

өнердің туын асқақтата желбіреткен көсем ойлы, тапқыр

тілді, сұңқар үнді ділмәр-шешен билер қазақ сахарасындағы

демократияның жандануына, темірдей берік тәртіптің,

имандылықтың, ізгіліктің қанат жабына жойқын әсер етті.

Толқынды топтың алдында аса еркін, асқан мәнерлі,

құйқылжыта айтылған парасатты, кесімді, шешен сөз халық

санасында өшпес өнеге, қасиеті кие ретінде қабылданып,

ұлттық сөз өнерінің айдынына құйылған нағыз кәусар бұлақ

еді.

Қазақ хандығының мемлекеттік құрылысының

өзіндік ерекшелігі, халық өмірінің ерекше жағдайлары мен

өзіндік өзгешелігі бар қоғамдық бағыт «билер сөзі», «билер

айтысы», «билер дауы», «төрелік айту», «шешендік сөздер»

деп аталатын көркемдік мәдениеттің бірегей түрін туғызды.

Әдебиеттің бұл түрін шығарушылар негізінен XV-XVІІ

ғасырларда қазақ хандығында, сондай-ақ XІX ғасырда,

Қазақстан бұл кезде Ресей империясының құрамында болса

да, қазақ қоғамында сот ісін жүргізумен айналысқан билер

болатын. «Билер соты,- деп жазды Ш.Уәлиханов,-

орыстардың 40 жылдық ықпал жасағанына қарамастан, ол

жүздеген, бәлкім, бізге дейінгі мың жыл бұрын қандай

болса, сондай болып қала берді» [1] . Билер туралы айта

келіп, Ш.Уәлиханов былай деп жазған: «... шешендік

өнермен ұштастырылған сот ғұрпындағы терең білім ғана

қазақтарға осынау құрметті атақ берген. Би атағын алу үшін

қазақ өзінің заң білімін және шешендік қабілетін халық

алдында талай рет көрсету керек болған» [2] .

Ұлтының ұлы мұраттары мен ұлылығы, ірілігі мен

бірлігі, саналығы мен пәктігі, есендігі мен еркіндігі, намысы

мен ынтымағы үшін, тәуелсіздігін қорғау, тұтастығын

сақтау, корғаныс қабілетін күшейту жолында күш-қуатын,

білім-ілігін сарқа пайдаланған, ауыздыға сөз, аяқтыға жол

бермеген сол бір заманның жарқырап туған жарық

жұлдыздары, мемлекет мәмлегері Үйсін Төле бидің, Қаз

дауысты Қазыбек бидің, айыр тілді Алшын Әйтеке бидің

таспадай өрілген, кестедей төгілген тұрлаулы, тұжырымды

билік кесімдері, үлбіреген нәзік сезіммен, жан толқытарлық

ғажайып құлшыныспен, терең тебіреніспен айтылған

айшықты да асыл ойлары аспандай көнермейді, көктемдей

қартаймайды.

Осы уақытқа шейін шешен-билердің мейлінше дәл,

ұтымды сөздері көркем сөз ретінде қарастырылып келгені

белгілі. Негізінде, шешен-билер мемлекет тағдырын

шешетін шынайы тұлғалар. Мемлекеттің көсегесінің

көгеруі, дамуы, нығаюы нағыз шешен-билердің тегеуріді

өнерімен, өнегесімен, қызметімен тамырлас. Ол-тәртіптің

тұтқасын ұстаушы, ұлтының салт-дәстүрін, рухани

болмысының қасиеттерін, ерекшеліктерін бойына дарытқан

текті тұлға, ереже-қағидаларына жүйрік әрі жетілдіруші

дархан дарын, әлеуметті ілгері сүйрейтін, қызғыштай

қорғайтын, жақсылыққа үндейтін үлгілі ұйымдастырушы.

Алмағайып заманда қазақ көгіне үркердей болып

ұшқан Төле Әлібекұлы(1663-1756), Қаз дауысты Қазыбек

Келдібекұлы(1665-1758), мен Әйтеке Байбекұлы бытыраған

халқының басын қосып, көшін түзеп, шешендік те, көсемдік

те қасиет танытты. Ел аузындағы аңыздар мен әңгімелер,

шешендік сөздер мен толғауларда олардың биік болмысы,

асқан азаматтығы мен керемет көрегендігі әр қырынан

жарқырап көрінді. Алайда асыл бабаларымыз қаншама

азаттық пен асыл мұрат жолында бір-бірімен қиыспас,

ажырамас болса да олар туралы тарихымызда, әр түрлі

басылымдарда деректер мен мағлұматтар там-тұм кездесіп

қалады, әр жерде шашырап жүр. Енді сол ұлы билеріміздің

ішіндегі қаңқылдаған даусымен, тауып сөйлеген

шешендігімен ел аузында қалған Қаз дауысты Қазыбек биге

курстық жұмысымда кеңірек тоқталып өтемін.

Тақырыптың өзектілігі: XVІІ-XVІІІ

ғасырлардағы үш ұлы биінің бірі,

көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ел аузындағы

әңгімелер-аңыздар мен биден жеткен шешендік сөздер

оның өз заманында білімді де жетелі, халықтың ауыз

әдебиетімен салт-дәстүр, рәсімдерін, ата жолы заңдарын

толық меңгерген, озық ойлы, әділ де көреген, батыл да

батыр адам болғандығын аңғартады. Қазыбек бидің

кемеңгерлігі, жастайынан сөзге шеберлігі адамды таң

қалдырады. Қазыбек бидің баспасөз беттерінде айтылмай

келе жатқан бір қыры – оның әулиелік қасиеті. Табиғаттың

берген бұл сыйы жөнінде тарихи деректі мағлұмат жоқ.

Алайда, ел ішінде қысылып, тарыққан ағайын жұрт «Қаз

дауысты Қазыбек бабам, қолдай гөр!» деп оның рухына

сыйынуды дәстүр еткен.

Қаз дауысты Қазыбекті үш қырынан қарастырған жөн:

Біріншіден – асқан шешен, ақын болған кісі.

Екіншіден – ел басқарған дау-жанжалды шешкен,

әділ қазы.

Үшіншіден ол – халықаралық дәрежедегі елші –

дипломат, қоғам қайраткері.

Тақырыптың зерттелу деңгейі: Қаз дауысты

Қазыбек би туралы мәліметтер өте аз. Кейбір кітаптарда

ғұмыры жайлы деректемелер болжамдалып жасалған. Қаз

дауысты Қазыбектің оқыған жерлері, алған білімі туралы

нақты дерек жоқ. Тек оның нақыл сөздері, шешендігін паш

еткен жұрт алдындағы әңгімелері, т.б. кездестіреміз. 1992

жылғы жарыққа шыққан «Егемен Қазақстан » газетінің

бастаумен шығарылған «Үш пайғамбар » атты үш биге

арналып шығарылған (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би

туралы) кітапта билер туралы мәліметтер айтылып кетеді.

Қазақстан тарихы кітабында Қазыбек биге барынша,

айрықша тоқталып өткен. Қазыбек бидің қайраткерлік

өнері мен шешендік өнері туралы А.И.Левшин,

Ш.Уалиханов, Ш.Маржани, Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов, т.б.

зерттеулері сақталған. Жазушы Сматаевтың «Елім-ай»

романында кемеңгер бидің келісімді тұлғасы жасалған.

Қазыбек бидің әдеби мұрасы әр жылдарда баспадан жарық

көрген шешендік сөздер жинақтарына енгізілген.