Адыраспан туралы 4 сынып ғылыми зерттеу жұмысы

Жамбыл облысы, Қордай ауданы

№ 20 Алмалы орта мектебі

Болат Ерали –

4 «ә» сынып оқушысы

Бағыты:

Қоршаған әлем – экология, жан–жануар, өсімдік

Тақырыбы:

«Қасиетті шөп - адыраспан»

Жетекшісі: Токтобаева Айгуль Қыргызбаевна

Қарасай батыр ауылы – 2018 жыл

Мазмұны:

І. Кіріспе бөлімі:

Адыраспан дәрілік өсімдік..............................................................................6

ІІ. Зерттеу бөлімі:

1. Ғылыми топтастырымы...............................................................................7

1. 2. Биологиялық және химиялық құрамы.

2. Халық емшілігі...........................................................................................10

2. 1 Адыраспан тұнбасыменемдеу

3. Адыраспан халық ұғымында...................................................................15

3. 1. Адыраспан туралы хикая

3. 2. Адыраспан туралы ақиқат

3. 3. Адыраспанмен аластау

4. Ғылыми жаңалығы....................................................................................20

ІІІ. Қорытынды бөлімі................................................................................25

ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер.................................................................26

№ 20 Алмалы орта мектебінің 4 «ә» сынып оқушысы Болат Ералидің

«Қасиетті шөп - адыраспан» атты ғылыми жобасына

Пікір

Болат Ералидің «Қасиетті шөп-адыраспан» тақырыбындағы зерттеу жұмысының негізгі мақсаты адыраспан шөбінің дәрілік өсімдік ретінде адамға тигізетін пайдасын яғни оның медициналық және халық емдік қасиеттерін зерттеп білу. Осы мәселе мақсатында адыраспанды қазақ халқы дәрілік шипасынан бөлек, әулиелік қасиетін мол санап, үйдің босағасына іліп қойып, осы арқылы отбасын алуан түрлі бәле-жәлелерден сақтауға және адыраспанның адам денсаулығына тигізер пайдасы жөнінде насихаттауда жастардың біліктілігін арттыруды көздеп отыр.

Еліне адал қызмет еткісі келетін, жүрегі халқым деп соққан әр оқушы табиғаттың бізге тарту еткен сыйын зерттеп, әрбір өсімдіктің адам денсаулығына тигізетін емдік қасиеттерін жете білуі тиіс деп есептеймін.

Ерали мектеп табалдырығын аттағалы бері жақсы оқып, сынып топбасшысы міндетін атқарып жүр. Ол салмақты, сабырлы, жаңалыққа жаны құмар, ғылымға бейімді, мәліметтерді жылдам қабылдайтын, өнерді де сүйетін, кішіпейіл оқушы деп айтсам артық болмас еді. Үйінде атасы мен апасының қуанышы, әкесі мен анасына көмекші, қарындасына қамқор болып, бос уақытында «Домбыра», «Шебер қолдар» үйірмелеріне қатысады, ертегі кітаптар, қызықты журналдарды оқуға жаны құмар. Оның болашақта дәрігер болып, халқының денсаулығын, тағдырын ойлайтын, табиғатты аялап, мәпелеп қорғайтын, ата-бабаларымыздың құндылықтарын сақтайтын ел азаматы болатынына сенімдімін.

Ералидің ғылым жолындағы алғашқы талпынысына сәттілік тілеймін!

Қорыта айтқанда, Ералидің ғылыми жұмысын қорғауға ұсынуға болады деп есептеймін.

Ғылыми жетекшісі:

№ 20 Алмалы орта мектебінің

бастауыш сынып бірлестігінің жетекшісі

ІІІ деңгейлі бастауыш сынып мұғалімі: Тоқтабаева А. Қ.

Абстракт

Ғылыми жұмысты жазу барысында оқушы қазақ халқының ұлттық құндылықтарын негізге ала отырып, емдік қасиеті бар жергілікті өсімдік туралы жазған. Жазу барысында жалпы мәлімет толық қамтылған. Онда дәрілік өсімдік қасиеттері туралы мәлімет бере отырып, емдік шаралары жайлы айтылған.

Сонымен қатар адыраспанға қатысты әдет-ғұрыптар, тиым сөздер қамтылып, қазақ халқының медицина көмек ете алмаған кезде тығырықтан шыққанын дәлелдеді. Адыраспан әр үйдің төрінде, бесікке, есікке не үшін ілінетінін кеңінен дәлелдеп қамту және адыраспан туралы анықтамаларды анық білуді, толықтыруды, кеңейтуді қолға алу.

При выполнении научной работы ученик взял за основу национальные ценности казахского народа и написал про лечебные свойства местных растений.

В том числе поверья про адраспан (Гармала) когда медицина была бессильна, то она помогала выйти из безвыходного положения. Он докозал, почему адраспан висит на почотном месте, на двери, на колыбели. Занялся уточнением, дополнением и наведением справок про адраспан. Видно что ученик готовился углубленно.

During the student’s studies have taken as a basis for the national values of the Kazakh people, and wrote about the healing properties of local plants.

Scientific work gives a complete description. It gives information about the healing properties of plants.

Including representations of adraspan (Harmal), when the medicine is powerless, it helped break the impasse. He proved why adraspan hanging on a place of honor on the doors. Engage to complement, supplement and inguirles about adraspan.

Зерттеу жұмысының жоспары

Атқарылатын жұмыс мазмұны

Мерзімі

Жұмыс нәтижесі

Зерттеу жұмысының тақырыбын таңдау

2018ж

1. Жетекшіммен бірге тақырып таңдадым.

2. Зерттеу жұмысының ерекшеліктерімен таныстым.

Жұмыстың жоспарын құру

2018ж

1. Зерттеру әдістемесімен таныстым.

2. Тақырыптың түйінді сұрағын анықтадым.

Ақпарат көздерін таңдау

2018-19ж

Тақырыпқа баланысты әдебиеттерді іріктеп алдым.

Тақырыпқа байланысты тәжірбие жұмыстарын жүргізу, болжамдар жасау

2018-19ж

1. Тәжірибе жұмысын жүргіздім.

2. Зерттеу жұмысыма болжам жасадым.

Барлық зерттелген материалдарды қорытындылау

2019ж

1. Зерттеу жұмысымды қорытындыладым.

Жасалған зерттеу жұмыстарына презентация жасап, электронды нұсқасын түсіру

2019ж

1. Компьютерге презентация жасадым.

2. Электронды нұсқасын түсірдім.

Жобаны қорғау, байқауларға қатысу

2019ж

1. Мектепте 2-4 сыныптар арасында жобаны қорғадым.

2. Байқауларға қатысамын.

Зерттеу проблемасы:

Бұл ғылыми жоба жергілікті жерлерде, өзіміздің туып өскен ауылымызда өсетін қасиетті шөптердің бірі адыраспанның қыр-сырын таныту, біз білмейтін құпиясын анықтау және де адам өміріндегі маңыздылығын зерттеп білу.

Зерттеу бағыты: Қоршаған әлем – экология, жан–жануар, өсімдік

Зерттеудің тақырыбы: «Қасиетті шөп- адыраспан»

Зерттеу мақсаты: адыраспан шөбінің дәрілік өсімдік ретінде адамға тигізетін пайдасын зерттеп білу.

Зерттеу міндеттері:

1. Адыраспанның ерекшелігіне, құрамына талдау жасау.

2. Халық емі ретінде емдік қасиетін және емдеу тәсілдерін зерттеу.

3. Емдік қасиеттерінен басқа да қолданатын салаларын зерттеу.

Зерттеу әдістері:

Ғаламтордан, кітаптардан ақпараттарды жинау және өңдеу, көрнекіліктер пайдалану.

Зерттеуді жүргізу:адыраспан тұнбасын алу, қайнатпасын жасау және жөтел т.б. сол сияқты ауруларда қолдану, қайнатпасына жүн, жіптерді бояп көру.

Қорытындылау: болашақта дәрігер болып, жаңарған Қазақстанымда жаңа технологияларды қолдана отырып, адыраспанның тағы да ашылмаған емдік қасиеттерін зерттеп, халқымның денсаулығын сақтау мақсатында тегін емдегім келеді.

І. Кіріспе: Адыраспан дәрілік өсімдік

Адыраспан

Қасетті Хантауымның етегінде,

Қос тұма, тастақты жер, беткейінде.

Өседі бар ауруға шипа болар,

Адыраспан – түйіндер піскен кезде. Адель.

Қазақстан әсем, сұлу табиғатымыздың аясы өсімдіктер дүниесіне бай.

Еліміздің табиғи жағдайлары әр түрлі болып келетін орманды, далалы, таулы аймақтардан тұрады. Республикамыздың аймағында 6000-ға жуық өсімдік түрлерін кездестіруге болады. Соның 500 түрінен дәрілік заттар алынады. Біле білген адамға осының өзі қаншама байлықтың көзі деп айтуға болады. Осынша байлықты игерумен бірге дәрілік өсімдіктерді зерттеудің, оны танып білудің маңызы зор. Ерте заманнан бері мал бағумен айналысқан көшпелі қазақ халқы шөптердің, жалпы өсімдіктердің емдік қасиеттерін білген.

Адамзат дамуының ең алғашқы дәуірлері кезінде адам баласының негізгі қорегі өсімдік болған. Алуан түрлі жемістерді, өсімдік тамырларын, түрлі-түрлі гүлдерді, шөптерді жинай жүріп, адам тамағын тойғызып қана қоймай, сонымен қатар әртүрлі аурулар азабынан құтылу жолдарын іздестіре бастаған. Сөйтіп, өсімдіктің шипалық қасиетін зерттеп үйренген. Қазіргі медицинада қолданыста жүрген дәрі-дәрмектердің 40 пайызының бөлігі өсімдіктер дүниесінен жасалады. Солардың ішінде ертеден пайдаланатыны – адыраспан.

Адыраспан – ең көп тараған емдік шөптердің бірі. Одан жасалған гармалин алкалоидының әсері банистерин алкалоидынан асып түседі. Ол эниефалит ауруын емдегенде жақсы нәтиже береді.

Адыраспанның тағы бір қасиеті – жерді тақырланудан сақтайтын өсімдік екенін көп адамдар біле білмейді. «Адыраспанның жерді азып – тозудан сақтайтынын көбіміз біле білмейтініміз рас. Мен оны өз көзіммен көрдім. Ол айналасына шөптердің тұқымын жинап, олар өсіп жетілген кезде өзі жойылып кетеді екен», - деп белгілі жазушы әрі саяхатшы Темірхан Момбекұлы 2005 жылы арнайы «Қасиетті қазақ жері» деген бағдарлама бойынша кең – байтақ еліміздің біраз аймақтарын велосипедпен аралап, өз көзімен көргендерін республикалық «Ана тілі» газетінде жазған.

Шығыс халқы адыраспанның киесі бар деп есептеген. Әлі күнге дейін өзбектер жол сапары сәтті болсын деп көлігінің алдыңғы әйнегіне іліп қояды екен. Жалпы, адыраспанды түрлі микроптарды аластау үшін дезинфекция ретінде қолдануға болады. Біздің жеріміздегі өсімдіктердің қай – қайсысы да шипалық қасиетке бай. Алайда олардың ішінде улы өсімдіктерді дәрі – дәрмек ретінде пайдаланғанда аса сақтық, білімділік, тәжірибелік қажет.

ІІ. Зерттеу бөлімі:

Ғылыми топтастырымы:

Дүниесі: Өсімдіктер

Бөлімі: Гүлді өсімдіктер

Табы: Қос жарнақтылар

(unranked) Сore eudikots

Сабы: Sapindales

Тұқымдасы: Nitrariaceae

Тегі: Peganum

Түрі: P. harmala

Адыраспан – сортаңдау ыстық өлкеде кездесетін, басында ащы дәні бар дәрілік өсімдік. Адыраспанды емшілер дәрілік шикізат ретінде шілде айында гүлдеген кезінде жинап алады екен. Алғанда да, сол тұрған бойы бәрі ала бермейді, оның енді пісіп-жетілген бұтақшаларын, жапырағы мен гүлін бір қиқымын жерге түсірмей көлдей орамалға түйеді. Алғанда тамырдан жоғары жағынан ұқыпты кесіледі. Кептірер кезде темір шатыр астындағы көлеңкелі, ауа өтіп тұратын жерге қойылады. Осылайша ол екі жыл сақталуы керек. Ал тұқымын өскіннің қауашағы ашыла бастаған кезде теріп алады. Оны да төбесі жабық болғанымен, ауа өтіп тұратын бастырма астында кептіреді. Астына мата төсеп, сосын тұқымын шөбі мен қауызынан ажыратады. Ол – улы өсімдік, дәмі ащы, мал жемейді. Жаз, күз мезгілінде тұтас денесін, күз мезгілінде жемісін жинап, кептіріп сақтайды.

Биологиялық құрамы:

(Harmal немесе Peganum harmala).

Қазақстанда адыраспанның бір ғана түрі –ақ адыраспан өседі.

Көпжылдық өсімдіктер туысы.

Түйетабандар тұқымдасына жатады.

Жапырақтары кезектесе орналасады.

Тұқымы ұсақ бозғылт, не қара түсті болады.

Жемісі қоңыр түсті, диаметрі 1см шар тәріздес қауашақ.

Сабы мен гүлінде уы болады.

Ерекше сасық иісті, дәрілік өсімдік.

Гүлі ақ, сары, бозғылт-сары түсті 1-3-тен орналасады.

Биіктігі 30-80 см, мамыр-шілде айында гүлдейді.

Сабағы бұтақты, салалы тамыры 10 м тереңдікке дейін кетеді.

Адыраспан құрамында улы гармин және гармалин алкалоидтары, гүлі мен бұтағында пеганин алкалоиды болады. Адыраспан – улы өсімдік, сондықтан оны тек дәрігердің нұсқауымен ғана пайдалануға болады.Емдік мақсатта адыраспанның шөбін яғни сабағын, жапырақтары мен гүлдерін пайдаланады.

Химиялық құрамы:

Тұқымында - 3,5 - 6 % алкалоид, 60% гармалин, 30 гармин және шамалы ғана мөлшерде гармалол, пеганин мен дезоксивицинон.

Шөбініңқұрамында 1,5 - 3% алкалоид, 60 % пеганин мен вазицинон бар.

Тамырында - 1,7 - 3,3%,

Сабағында - 0,23 - 3,57 %,

Жапырағында - 1,07 - 4,96%,

Гүлінде - 2,82 %,

Жемісінде - 1,08%,

Тұқымында 2,38 - 4,59% алкалоидтызаттар, хинализин мен индол бар.

Жасөсімдіктіңтамырындағы алкалоидтызаттыңмөлшері 2 есекөпкеледі.

Фармакологиялық құрамы:

Бас ауруы, зәр айдауды жақсарту,тер шығару,ішек құрттарын өлтіру, орталық жүйке жүйесін қоздыру, қабыну ауруына.

Дәрілік құрамы:

Пеганин гидрохлорид, дезоксинпегонина гидрохлорид (таблетка және укол ретінде қолданады).

Тұқымынан «Дезоксипеганин гидрохлорид» деген препарат алынады. Бұл препарат мононеврит, неврит, полиневрит және миазтенид ауруларын емдеу үшін қолданады.

Қарсы көрсеткіштері:

Адыраспан өсімдігі – улы.

Адыраспанды ирак халқы «Уарау Аспанд» деп атайды, бұл «барлық ауруға ем» деген сөз екен. Ғылымда адыраспан өсімдігін 1928 жылдан бері дәрі- дәрмекке пайдаланып келеді.

Әбу Насыр-Әл Фараби, Әбу-Әли Ибн-Сина, Беруни, Әл-Джуржани қазақ халық медицинасының дамуына әсіресе дәрілік өсімдіктерді тауып пайдалануына зор ықпал етті. Кезінде Ибн Сина адыраспанды сегізкөз жүйкесі қабынуы кезіндегі шаншуды басатын дәрі ретінде…