Қондыбайұлы Оразбай би туралы мақала

Қондыбайұлы Оразбай би

Сонау 1825-1850 жылдар аралығында ақ патшаның өмірінен Кіші жүз жерін иелену мақсатында Кіші жүздерді өз жерінен мәжбүрлі түрде Ұлы жүз жерінен қарай көшіреді.

Сол көшіру Кіші жүздің Жағалбайлы атты руына да кесірін тигізеді. Еділ мен Жайық бойындағы ен жайлауынан, елінен, жерінен қуылған Жағалбайлы елі тоз-тозы шығып, жесір әйел, жетім бала қарияларымен біразы осы оңтүстік өңіріне келіп орналасады.

Олардың ат-жалын тартқан ерлері ақ патшаның зорлығына қарсы құрылған топта болып, Исатай мен Махамбеттің соңына ерген еді. Сол көшпен жеткендер ішінде Наурызбаев Қондыбай отбасымен Шымкент шаһарына келеді. Бақуатты орыстың жалшысы болып, балалары малын бағып, аналары кірін жуып дегендей тіршілік бастайды. Әкелері Наурызбаев Қондыбай Исатай Таймановтың жасағына қосылып, одан ақ патша озбырлығының қолынан қайтыс болған. Артында қалған жесірі мен жетім екі ұлы Оразбай мен Пәрмен және қызы Шекер өсіп, 10-13 жасар болып есі кіріп, өздерінің ағайын-туысқандарын іздей бастайды.

Үнемі мал соңында жүрген жетім балалардың көздеріне осы елсіз-егесіз, қысы-жазы босап тұратын жер жиі түседі. Балалар көп ойласып, анасымен ақылдасып, өз алдына көшіп келіп, осы араға орналасуға шешім қабылдайды. Жақын маңда ішетін суы жоқ, егілген ағашы жоқ шөлден орын тауып, енді өз жандарына өздері сияқты қоныс аударып жүрген алты-жеті отбасын көшіріп алып, құдық қазып тіршілік ете бастайды. Тулғаннан зерек Оразбай бала өз маңына Жағалбайлы елін іздестіріп жүріп, көшіріп әкеліп орналастырады. Өз алдарына бір қауым елге айналған Жағалбайлы елі Сайрамсудан өздеріне бұрып канал қазады. Егін өсіріп, алдына мал салып, жерін көгертіп, ауызбірлігі жарасқан ел күннен-күнге өркендей бастайды. Жетім бала, жесір әйел күнінен өсіп, бір қауым елге айналған.

Оразбайды өз елі жиналып, би етіп тағайындайды. Ел-жұртының, халқының бірлік, ынтымағын көздеген, әділдікті өзіне пір тұтқан.

Елімізге жеткен 1917 жылғы Қазан төңкерілісін қарсы алды. Жетімдік пен жесірліктің арасында өскен Оразбай би жетім балаларға қамқор, пана болған. Сүтімген қызы Күмісайды, Тоғайбек әйелі Оралды, Ұлбосынды өз қызындай етіп өсіріп, тәрбиелеп, күйеуге ұзатып салады.