Қаратау шайыры Шойынбет би ғылыми жұмысы

Зерттеу барысы

І. Зерттеудің мақсаты:

Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – жергілікті жерлердегі халық аузындағы Шойынбет бидің халық аузындағы шешендік сөздерін қағаз бетіне түсіру, жас ұрпаққа өнегелі сөздерін үлгі ету.

ІІ. Зерттеу жұмысының ғылыми болжамы:

Шешендік сөздері ел арасында ауызша айтылып жүргендігі анықталып, олардың болашақта ұмыт болу мүмкіндігі болжанды. Сол мақсатта зерттеу жұмысы тыңғылықты жүргізілді.

Зерттеу кезеңдері:

1.Ел ішін аралап, үлкен кісілермен әңгімелесіп, шешендік сөздерді жинақтау;

2. Шешендік сөздер туралы ғалымдар пікірлерімен, зерттеулерімен танысу;

3.Жиналған материалдарды талдау, қорытындылау, жариялау.

Зерттеу әдістері:

Ізденіс

Талдау

Жүйелі қорытындылау

Жұмысымды жазу барысында қазақ шешендік өнерінде Қаратау шайыры Шойынбет бидің даналық сөздерін іздеу, зерттеу, талдау, жүйелі қорытындылау, халық аузындағы Шойынбет бидің бата беруі, дауға түсуі, түс жоруы, даналық сөздері, сөз тапқырлығы жайында еңбектері анықталып, жинақталды.

Кіріспе

Қандай қоғам болмасын мемлекеттік идеологияны қалыптастыруда сөз өнері тізгінін қолға ұстаған тұлғалардың шешуші рольде болғандығы ақиқат.

Шешендік өнер-халықтың дүниетанымы мен философиялық таным-түйсігін айқындайтын құбылыс. Шешендік сөздер жеке тұлғаларға тиесілі болғанымен ол халықтың пайым-парасат, зерде-зейінінің жемісі. Би-шешен сөздерінің жер дауы, жесір дауы, құн даулау сияқты әлеуметтік мәселелерден басқа, салмақтырақ қыры тәрбиелік-тағылымдық мәнінің тереңдігі.

ХІХ ғасыр сөз өнерінің, яғни риториканың өркендеп, қанатын кеңге жайған тұс еді. Ортақ жаудың тарих сахнасынан жойылуы, қазақ руларына бүтіндей тыныштық әкелгенімен, өз ішіндегі жер дауы, жесір дауы, барымта сияқты ежелден келе жатқан ескі әдет етектен тартуын қоймады. Қазақ үшін мұндай келеңсіздіктер кейде рулық, жүздік сипат алып, мемлекеттің іштен іруіне әкеліп соқтыратын.

Қазақтың осындай кеселден арылтуына немесе ел ішіндегі тыныштықты, бейбітшілікті сақтауда би-шешен, ақындардың рөлі ерекше болды. Мұндай жағдайда ел басқарып отырған хан-сұлтандардың өзі халық ішінен шыққан қабырғалы билер мен от ауызды, орақ тілді шешендерге, ақындарға арқа сүйегендігі тарихи шындық еді.

Белгілі ғалым шешендік өнерді зерттеуші Нысанбек Төреқұл: «Қазақта би-шешендер ерекше тұлға. Ерекше тұлға дейтін себебіміз, бұрын-соңды қазақтан басқа халықтарда мұндай тұлға, мұндай елді аузына қаратақан адамдар болған емес. Шығыс халықтары арасында біздің билерімізге ұқсас бірлі жарым болуы мүмкін, бірақ олар дәл қазақтағыдай еместін. Демек, би – шешендер тек қазаққа ғана тән құбылыс. Олар айтқан билік , шешендік сөздер тек қазақ арсында кездесетін халықтық асыл қазына болып табылады»,-деп жазды.

Ғалымдар пікіріне сүйене отырып, ұлтымызға тән осынау ұлы тұлғалардың ел тарихындағы еңбектерінің елеулі екендігіне олардың бүгінге жеткен шығармашылық мұрасын зерделей отырып көз жеткіземіз. Тіпті, қара қылды қақ жарып, төрелік айтқан билер дәуірі біздің заманымыздан бұрынғы ғасырларда да болғандығын зерттеушілеріміз дәлелдеп жазу үстінде.

«Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ»,-дейді дана Төле би. Би болу, билік айту сөз білетін кісінің бәріне бірдей бұйырмаған.

Би-шешен атанған тұлға қашанда әділ, адал болуға тырысқан. Кез-келген даулы мәселені қара басының пайдасына шешкен би-шешендерге халық екінші қайта сенім артпаған. Дегенмен де, халық тарихынан арды аттады дейтіндей би-шешеннің есімдерін кездестіру қиын.

Би-шешендер тарихына зер сала отырып, көз жеткізген ақиқаттың бірі шешендік өнердің тақыр жерден шықпағандығы, оның ғасырлар бойы желісін үзбей келе жатқан үлкен мектебінің болғандығы. Қазіргі уақытқа жақындау, дерек-мәйегі мол ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы шешен-билердің өмірі бір-бірімен байланысты, тағдырлары сабақтас өрілетіндігіне зерттеу барысында анық көз жеткіздік. Мысалы, Бөлтірік шешеннің Бердіқұл бимен кездесуі, Байдалы бидің Саққұлақ биге бата беруі, Андас би мен Сүйінбай ақынның сөз қағысуы, Жанқұтты шешенмен Құнанбайдың дәмдес-тұздас болуы, Жидебай бидің Шабанбайға берген мақтау сөзі сияқты деректерді басқа би- шешендер өмірінен молынан ұшыратуға болады. Бұл дегеніңіз қазақ қоғамындағы дала ділмарларының шығармашылық рухани байланысы өте терең болғандығын аңғартады.

Шешендік сөздерге тән ерекшеліктер. Біріншіден, қазақ шешендерінің сөздері жазбаша емес, ауызша айтылып дүниеге келеді де, одан кейін бірден - бірге жатталып, ұрпақтан - ұрпаққа жетеді. Екіншіден, айтыла келе бастапқы нұсқа қалып өзгертіліп отырылуы мүмкін. Үшіншіден, шешендік сөздер кейінгі айтушылар тарапынан қажетіне қарай өзгеріп қолданылып отырған. Шешендік сөз ақындар айтысы сияқты сөз тартысы дау үстінде, ел тағдыры талқыланған ұлы жиын кеңес кезінде, оңаша ой толғау не сұхбат, әңгіме - дүкен барысында арнау, сәлем, өсиет түрінде де өмірге келген.Шешендік сөздер көбінесе түсінік сөзден басталады. Түсінік сөзде айтылмыш шешендік сөздің немен байланысты, қандай жағдайда туғандығы мен кім айтқандығы баяндалады.

Шешендік сөздің, айтылар ойдың негізі – мазмұн. Сөз нақтылы, нені айтса да сендіретіндей, иландырып қарсыласын мойындататындай дәлелді айтылған. Соның бір айғағы, біз әңгімелеп отырған Шойынбет бидің айтқандары; Бірде Шойынбет биге, мынадай сауал қойылады: «Байлық жақсы ма, бақ жақсы ма, әлде бала жақсы ма?» деген сауалға : «Байлық қолда ұстаған тұз, бақ ұзатылған қыз, бала артта қалған із»,-дегені қандай тапқырлықпен дәл тауып айтылған десеңізші?! Тіл шеберлігі, сөз қарымы мен мағынасында түйдектей айта білген, сөз шайыры. Шешендік сөзде ауыз әдебиетіне тән барша қасиеттер тоғысқан. Шешендік сөздер мән - мағынасының тереңдігімен ғана емес, сондай - ақ тақырыбының кеңдігімен де ерекшеленеді.

Шешендер сөзі – халқымыздың тілдік қазынасы. Ол көркем әдебиетіміздің қалыптасып дамуына белгілі дәрежеде үлес қосқан ақын - жыраулардың арнау, толғау сөздеріне ұқсас болып келеді. Шешендік өнер – халықтың дүниетанымы мен философиялық таным-түйсігін айқындайтын құбылыс. Шешендік сөздер жеке тұлғаларға тиесілі болғанымен ол халықтың пайым-парасат, зерде-зейінінің жемісі. Би-шешен сөздерінің жер дауы, жесір дауы, құн даулау сияқты әлеуметтік мәселелерден басқа, салмақтырақ қыры тәрбиелік-тағылымдық мәнінің тереңдігінде деп айтамыз.

ІІ негізгі бөлім

Шешендік сөздерімен Теріскей өңірінде аузы дуалы Шойынбет би бабамыздың шешендік сөздері қазіргі таңда халық арасында қолданып жүргені анық. Шойынбет би айтқан екен деген шешендік сөздер хатқа түспегенімен халық арасында қолдануда.

Мысалға:

«Азанғы өкпені түске сақтама,

Түскіні кешке сақтама.

Адамгершілік белгісі – кеңдік,

Бұл да үлкен ерлік», - деп көрегендікпен айтқан Шойынбет би бабамыз 1852 – 1937 жылдар аралығында Қаратаудың теріскей жағындағы Аққолтық ауылында ғұмыр кешкен. Шыққан тегі орта жүздің қоңырат тайпасына жататын Маңғытай. Шойынбет Созақ, Шолаққорған, Бабата, Үштөбе, Жартытөбе, Қызылкөл төңірегіндегі дау – дамайға билік айтып, әділдік, шешендігімен көзге түседі. Сөйте келе ол Қаратаудың Досбай, Көлбай болыстарымен жиі қатысып, өрісін кеңейтеді. Бәрі құда – жекжат болып араласып жүреді. Кейін Шойынбет би Түрістан, Шымкент, Әулиеата шаһарларындағы үлкен жиындарға қатысып, ел, ру аралық жер дауына, құн дауына билік айтады.

Сөз өнерінің бірегей майталманы Шойынбет шешеннің адамгершілік болмыс-бітімін айқындайтын, үлкен философиялық ойларға құралған мына бір халық аузында хатқа түспей жүрген сөздерін жинап жаряаласақ адамзат баласы үшін өмір сүру қағидасы іспеттес.

Дәулет – қолдың кірі, жусаң кететін,

Бақ – сел – көшкін, уақытпен өлшенген.

Өнер – ризық, несібе таусылмайтын,

Тіл – ізгілік мұрат, ұрпаққа қалдыратын.

Шойынбет би