Қорқыт ата мұрасы туралы Қазақстан тарихы баяндамасы

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ

МИНИСТРЛІГІ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

Тақырыбы: «Сыр елі толғауы – Қорқыт ата»

Сыр елі толғауы – Қорқыт ата Түйін

Төл тарихымыздан сыр шертуге білек сыбана кіріскеніміз өлкеміздің нағыз өмір шындығынан тұратын шежіресіне терең үңілу мақсатында. Сонымен қатар, Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Рухани жаңғыру: Болашаққа бағдар» мақаласының «Туған жер» бағдарламасында «Туған жерлің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өтуге тиіс»- деген сөзі кіндік қаным тамып, қаз басқан қасиетті мекенімді, оның ішінде қадір дарыған Қорқыт бабамызды тереңірек танып білуге,өзіндік құпияға толы ерекше ескерткішін зерттеуге түрткі болып отыр.

Жоспары Кіріспе 1. Сыр шежіресі шеңберінде... Негізгі бөлім

1. Қорқыт – тарихи тұлға 2. Тебіренген тарихи ескерткіш Қорытынды

Еліміздің көреген көшбасшысы, кемеңгер елбасы «Сыр – Алаштың анасы» деп атаған қасиетті өңір – байырғы дәуір шежіресі, мәңгілік өшпейтін, өлмейтін тарихи және мәдени мұралардың жақұт қойнауы.

Адамзат баласы жаралып, тіршілік еткен сонау ықылым замандардан бері қаншама ұрпаққа құтты қоныс, жайлы мекен болған бұл өлкені Сыр өңірі деп атайды. Бұл топырақта біздің жыл санауымыздан екі мың жыл бұрын бағы жанып, базары қызған Алтын, Асар, Жанкент, Шірік Рабат, Сығанақ, Сауран, Жент, Яссы секілді қырыққа жуық қираған қала мен жарты әлемді жалғастырған Жібек жолының арналы абағы сайрап жатыр.[1] Осы өңірде өмірге келген әрбір сәби сыр – Ананы арда еміп, Арал теңізінің қасиетті суына шомылып өскен ұрпақ. Шығысында күллі тарихтың куәсі қарт Қаратау, жер кіндігіне жерленген бүкіл түркі тектес халықтардың ардақ тұтар абыздары Қорқыт ата мен Қожа Ахмет Иассауидың аруақтары оларды әмәнда қанатының астына алып желеп-жебеп тұрады. Бұл жер – ұлтымыздың үш кемеңгерінің бірі – орақ ауыз, от тілді Әйтеке бидің Отаны. Бұл жер – өз дәуірінің көріпкел көсемі, көреген қолбасшысы Самарқан уәлаятының даңқты билеушісі болған

Жалаңтөс Баһадүрдің Отаны. Бұл жер – туған мекенін жат жұрттықтардан жанын сала қорғаған және Бұқарбай сынды хас батырлардың, еркіндік сүйгіш ұлтжанды ер Мұстафа Шоқайдың Отаны.[1] Ел аузында жүрген тарихи аңыз бойынша біздің дәуәрімізге дейінгі 500-жылдың ортасында сақтар ханшайымы Томирис осы киелі жерде өмір сүрген деседі.[2]

Тегінде, қазақ халқының тарихы мен тағдырында бұл киесі мен құты қатар дарыған Сыр өңірінің алар орны айрықша орасан зор, оның әр уыс топырағы, әр бұтасы, әр тасы, қырат-ойпаты бәрі-бәрі сан алуан ғибратты шежіре-сырға тұнып тұр. Егер өткенімізге терең зер салар болсақ, жалпы қазақ елінің басына қара бұлт үйіріліп, жау жағадан алып, бөрі етектен шалған екіұдай күн туған қиын-қыстау замандарда да қандастарымыздың сан мәртебе осынау қас дұшпанды ата жұртымыздан алыстаған абыройлы шақтарын айқын аңғарар едік. Жалпы, қазаққа талай рет жат жұрттық басқыншылықтардан қиянат-қысым көріп, зәбір-жапа шегіп, жаны қысылғанда – тас қамал қорған, ашыққанда – азық, тозып келгенде – топ құрап, ту көтерер алтын бесік, құтты мекен болған Сыр елі ұлтымыздың рухани, тарихи-мәдени және демографиялық түп тірегі іспетті. Сондықтан да үш жүздің ұрпағының басы қосылған, ұлтымызға баспана да, астана да болған киелі Қызылорда жерін қазақтың қара шаңырағы деп атауымызға толық хақымыз бар.

Қорқыт – тарихи тұлға Ежелгі Сыр жерінде дүниеге келіп, біртұтас іргелі елдің көреген көсемі, әзіз әулиесі, сөз бастар шешені, ұлы күйшісі болған Қорқыт ата бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ. Ұлы бабамыздың данышпандық ойдың інжу-маржанына айналған ғибратқа толы ұлағатты сөздері, жан тебірентер сырлы сазды күйлері мен жырлары арада мың жылдан аса уақыт өтсе де ұрпақ мұрасына, мәңгілік таусылмас қазынаға айналуда.

Қорқыт – оғыз-қыпшақ тайпаларының VIII-IX ғасырда ғұмыр кешкен ұлы ойшылы, батагөй ақыны, дәулескер күйшісі, келер күнді болжайтын көріпкел бақсысы болған.

Қорқыт ата туралы қолына қалам алған ғалымдар, ғұламалар, тарихшылар, әдебиетшілер зерттеуді «Қорқыт ата аңыз тұлға ма, немесе тарихи тұлға ма?»-деген сұрақтарға жауап беруден бастайды. Қорқыт сан ғасырдан бері халық аузында атақты ақын, сазгер-күйші, халық аңызының кейіпкері – деп танылып, өз заманында озық ойлы болған, артына өшпейтін көп мұра қалдырған тарихи тұлға ретінде белгілі. Ерте заманның көптеген білімпаз ғұламалары Қорқыт атаның өмірге келіп, туып өскен жері – Сыр өңірі, оның ішінде Жанкент қаласы, Баят елі – дейді.[3]

Қорқыт ата бейіті Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы Қорқыт станциясы түбінде, Сырдың жағасында.[3]