Жалау Мыңбаев туралы Қазақстан тарихы баяндамасы

Маңғыстау облысы

Түпқараған ауданы

Форт-Шевченко қаласы

Е. Өмірбаев атындағы орта мектебі

Раева Камаш Нурболгановна

Тарих пәні мұғалімі

Жалау Мыңбаев қоғам қайраткері.

Қоғамның бір орталықтан басқарудың жүйесін мықты ұстанған И.В. Сталиннің диктаторлық саясаты, Қазақ өлкесін басқаруды қолға алған Ф.И. Голощекиннің зорлық -зомбылығы жаңадан қалыптасып келе жатқан тоталитарлық жүйемен күрескен Алаш қайраткерлерінің ерлік істері ұшан теңіз. Ел болып, бесігімізді түзеп,тарихымызды таразыға салып, теңдігімізді дәлелдегенімізге биыл 25 жыл болды. Иә, өткен тарихымызды білмей, болашаққа қадам баса алмаймыз. Ата-бабамыздың ұлтарақтай жері үшін қылышынан қан тамып тұрған тоталитарлық саясаттың екпініне қарамастан, елі мен жері үшін өз өмірлерін құрбан еткен асыл боздақтарымызды халқымыз ұмытпай, бүгінгі тәуелсіз жас мемлекеттің ұрпақтарына тарих бетінен өшірмеуді, ұлттық құндылықтарымызды жоймауды аманат етіп қалдырды. Қазақ тарихына елеулі із қалдырған ұлттың тұтастығы жолында күрескен ұлт зиялылары қысқа уақыт қана өмір сүрсе де тарихи мәнге ие болған Алаш ұйымының туының астына біріккен еді.

Биыл Алаштың ұрпақтары үшін ерекше жыл болмақ, өйткені Алаш Орда үкіметінің құрылғанына 100 жыл және Кеңес үкіметі кезінде Қазақстан Орталық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған Жалау Мыңбайұлының туғанына 125 жыл.

Қылыштың жүзінен қан тамып тұрған қиын-қыстау кезде елінің қамын ойлаған, хан қабағына жалтақтамай қарашасының қасынан табылып, қамын жей алған қаһарман тұлға – Жалау Мыңбайұлы. Атамыздың есімі көпке дейін халқымызға белгісіз болып келсе, ол – қырық құбылған саясаттың, заманның кінәсі деп білемін. Баба тарих қашан да әділ таразы. Оны түзететін халық зердесі қашан да керегін қалдырып, кебегін ұшырып отыратын елек. Жалау кім еді, кім болды деген сауалға жауап беретін күн туып, сәті оңынан оралды, иншАлла! Жалау Мыңбайұлы жоғары лауазымды қызметті қоса атқара отырып, Алаш Орда үкіметі және Алаш арыстарымен тығыз байланыс орнатып, ел мүддесі үшін аянбай еңбек еткен ерен тұлға. Жалау Мыңбайұлы қарапайым арбакеш публицист, журналист-тілші, Қазақтың тұңғыш ұлттық драма театрын (бүгінгі М.Әуеов атындағы) құру туралы қаулыға қол қойған Алаштың бір туар азаматы.

Жалау 1892 жылы дүниеге келеді. Баланы Ботагөз әже бауырына басып, атын Жалау қояды. Қаладағы орыс балаларымен бірге ойнап, орысша да жақсы үйренеді. Көзкөргендер Жәкеңді орысша өте таза, сұлу, риторикалық шеберлікпен сөйлейтін еді деседі. Сірә, онысына осы орыс тілін бала кезінен меңгеріп, екінші ана тілі қылып алғандығы себеп болғандығында сөз жоқ. Сонымен бірге ол Мыңбай үйіне қырдан сапырылысып келіп жатқан қонақтар, шешелерінің әңгімелері арқылы ел тұрмысында жете біліп өседі. Қала-даланың тірлігін жақсы біледі. Оң-солын таныған соң қаладағы мектепке түседі.

Жанұясын асырау үшін тұз кәсіпшілігіне жұмысшы болып кіреді.Тұз кәсібінде біраз жыл жасап, өз жалақысынан үнемдеп жинап ат арба сатып алған Жалау арбакештікке ауысады. Арбашының кәсібі – тау беткейінде кесілген ұлутасты құрылыс басына жекізу, саудагерлердің жүгін тасуға жалдану.

Ол кезеңде Ресей империясындағы саяси жағдайдың өте күрделі болғанын білеміз. Одан бір қиыр түкпірдегі Форт та қалыс қалмайды. Өйтуіне себеп, Маңғыстау әлмисақтан үкіметтің өз саясатына қарсы шыққандарды жер аударатын орны. Осы ретпен 1905-1907 жылғы бұлқынысқа қатысқан бірнеше адам жер ауып келеді. Олар сірә жаңа жерде қарап жүре алмайды. Үгіт-насихат жүргізеді. Оларға кет әрі еместер тұрғын халықтың ішінен де табыла кетеді. Солардың бірі – Нұрсұлтан Оңғалбаев. Форттағы екі сатылы мектепті бітірген соң Ашхабад гимназиясында оқыған. Форттағы кезінде Нұрсұлтан Жалауды жанына жақын тартады. Оған оқуға әртүрлі әдебиеттер береді. Сөйтіп, оны идеялық жағынан шыңдайды. 1914 жылы бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Жалау Мыңбаев нағыз большевиктін өзі еді. РСДРП партиясының ықпалымен Жалау да импералистік соғысқа қарсы болды. Бұрын да тұзшы, арбакештердің қожайындарға қарсы жалақыны үстеу жайлы ереуілдерін бастап жүрген ол енді елдің соғысқа қарсы бұлқынысының басынан табыла кетті. Соғысқа қарсылар, әсіресе тыл жұмысына қарсылар көп еді. Соның бірі болыс - Тобанияз Әлниязов. Патша үкіметі Тобаниязды қамауға алады. Қаладағы көп қолдаушылардан сескеніп, Жалауға көп тие алмайды да, дегенм

Жалау Мыңбаевтың бұл уақытта Фортта құрылған тұңғыш әскери жасақ – Қызыл рота жауынгері қызметін атқарып жүрді. 1919 жылдың көктемінде Фортқа күтпеген жерден Жайық қазақ әскер басшыларының бірі Железнов келіп барлық билікті қолына алды, өзінің қасындағы күшті казачествоның ежелден қас жауы Адайлардың есе қайтаруға аянбай ақ жұмсап бақты. Маңайдағы елге үгітшілер аттандырып, елді ақтарға қарсы көтерілуге үгіттеді. Оны біліп қалған генерал Железнов Жалау Мыңбаевты, Алексей Баутинді, Нұрсұлтан мен оның әкесі Қонарбай Оңғалбаевтарды, Иван Сапожниковты, ерлі-зайыпты Злобиндер мен Хомоваларды тұтқынға алды. Железновтың бұл басбұзарлық әрекеті халықтың наразылығын туғызды.

Голощекин бір жиналыста Жалауды бай баласы деп кінәлай сөйлепті. Сонда Жалау: «Мен сендерге кім екенімді айтып, ақталмай-ақ қояйын, мынау бір жолдасымның маған арнап шығарған өлеңі, соны оқып берейін», - депті. Оны шығарған Назарбек Раев Жалаумен бірге арба айдаған екен. Баутинге қоныстанып жатқан орыстар үй салады. Жаманадай Мұхамеджан деген кісі орыстарға тас кеседі екен. Қызылауылдан соны Жалау Назарбек екеуі Баутинге таситын көрінеді.

Ревкомда онда Назарбекпен рулас Қойсары Сарғожаев. Бір күні Назарбек Қойсарыға айтыпты: «Жалауға айт, мені Бозашыға жіберсің жеменей, жарыға болыс қылып»,- депті. Оны естіп Жалау күліпті, ол болыс бола ма деп. Назарбек болса Жалау таңертең съезге жүргелі жатыр дегенді естіп, мынадай өлең жазып жіберіпті: