Қосымша білім беруде сыни ойлауды дамыту әдістері

Тауекелова Гулсая Канатовна

Қарағанды облысының білім басқармасының Қарқаралы ауданының білім бөлімінің «Оқушылар орталығы» КММ

Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Егіндібұлақ ауылы

Балаларға қосымша білім беруде сыни ойлауды дамыту әдістері

Қоғамда үздіксіз дамып жатқан қатынастар, қазіргі заманның талаптарына сай отандық білім беру саласында өзгерістерді тудырады.

Бұл жағдайда, барлық білім беру мекемелерінің, соның ішінде балаларға қосымша білім беру мекемелерінің басшылары мен педагогикалық кадрлары жаңа жағдайларға бейімделуі, жаңа талаптарды ескере отырып, балаларға қосымша білім беру мекемелерінің ғылыми-әдістемелік базасын келтіре отырып, балаларға қосымша білім беру жүйесін белсенді дамытуды жалғастыру қажет [1].

Балалардың қосымша білім беру мекемелері қарапайым мектеппен салыстырғанда үлкен еркіндікке ие және өз ерекшелігі бойынша өз қызметінің мазмұнын жаңартуға және оқыту әдістемесі мен технологиясын жетілдіруге, оның мүмкіндіктері мен қабілеттерін ескере отырып, әрбір білім алушыға жағдай жасауға міндетті.

Бұл жағдайда балаларға қосымша білім беру жүйесі білім берудің қажетті бөлігі ретінде білім беру мазмұнын жаңарту деңгейіндегі өзгерістерге және жеке тұлғаның дамуын қамтамасыз ететін жаңа педагогикалық технологияларды енгізуге дайын болуы керек.

Қосымша білім беру жағдайында «не үйрету керек?», ал «қалай үйрету керек?» деген сұрақтарды негізге ала отыра, қосымша білім беру мазмұнының алуан түрлілігімен бағдарламалар жиынтығын шексіз кеңейтіп қана қоймай, тәрбиеленушінің жеке басының дамуына қолайлы жағдай жасайтын шығармашылық іс-әрекет пен әлемге эмоционалды қарым-қатынас тәжірибесін ұйымдастырудың заманға сай тәсілдерін іздеген жөн [2].

Балаларға қосымша білім беру мекемесі - бұл балалардың оқу орны ғана емес, қарым-қатынастың әртүрлі формаларының кеңістігі болуы керек арнайы мекеме. Қосымша білім берудегі мұғалімнің рөлі балалардың табиғи тиімді іс-әрекеттерін ұйымдастыру және осы қызметтегі қарым-қатынас жүйесін педагогикалық сауатты басқару мүмкіндігі болуы керек.

Қосымша білім берудегі кез-келген білім беру технологиясының объектісі пәндік мазмұн емес, білім алушылардың әртүрлі іс-әрекеттерін ұйымдастыру тәсілдері және тұтастай алғанда білім беру процесінің ұйымдастырушылық формалары болып табылады.

Бұл ретте, қосымша білім беруде кез келген оқу бағдарламасын игеру тиімділігінің шарты баланың өзі таңдаған қызметке деген құштарлығы болып табылады. Сіз балаға шығармашылыққа деген құштарлықты таңа алмайсыз, оны ойлауға мәжбүрлей алмайсыз, бірақ сіз оған мақсатқа жетудің және оған жетуге көмектесудің, оған қажетті әдістерді үйретудің әртүрлі тәсілдерін ұсына аласыз. Демек, оқу іс-әрекетінің әдістері интрузивтілік, қызмет түрін, қызмет өнімін және шексіз шығармашылықты игеруді таңдау мүмкіндігі болуы керек.

Біз қосымша білім беру саласындағы сыни ойлауды дамыту технологиясының әлеуетін қарастырамыз, өйткені оның әдістерін тек фрагментті және жеке мұғалімдер қолданады деп санаймыз, бұл балаларға қосымша білім беру саласында жоғары нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік бермейді.

Оқу және жазу арқылы сыни ойлауды дамыту технологиясы ХХ ғасырдың соңында АҚШ-та жасалған. Ал бізде еліміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін бірақ білім белгілі және оқу және жазу процесінде ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыратын біртұтас жүйе ретінде енді. Оның жалпы педагогикалық, пәннен тыс болуы оны жалпы білім беруде ғана емес, сонымен қатар қосымша білім беру саласында да қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, осы жылдар ішінде оның мүмкіндіктері өзгерді және «мәтін» ұғымы кеңінен түсіндіріледі: бұл жазбаша мәтін, мұғалімнің сөзі, электронды материалдар, бейнематериалдар, бейнелер және жасалған шығармашылық өнімдер.

Дұрыс оқу дегеніміз - берілген мәтіннің, тақырыптың, бейненің, құбылыстың, сөздердің және адамның іс-әрекетінің мағынасын түсіну. Нәтижесінде оқу мәдениеті қалыптасады, оның ішінде ақпарат көздерін шарлау, оқудың әртүрлі стратегияларын қолдану, оқуды жеткілікті түрде түсіну, ақпаратты маңыздылығы бойынша сұрыптау, екінші білімді «електен өткізу», жаңа білімді сыни тұрғыдан бағалау, қорытынды жасау және жалпылау.

Біз сыни ойлауды адамның интеллектуалды іс-әрекетінің бір түрі ретінде қарастырамыз, ол қабылдаудың, түсінудің, оны қоршаған ақпараттық өріске көзқарастың объективтілігінің жоғары деңгейімен сипатталады [3].

Педагогикада - бұл бағалау, рефлексивті ойлау, өмірлік жеке тәжірибеге жаңа ақпарат қою арқылы дамиды.

Технологияның мақсаты: оқушыларды білім беру процесіне интерактивті қосу арқылы сыни ойлауды дамытуды қамтамасыз ету: оқушылардың ойлау дағдыларын дамыту, тек оқуда ғана емес, сонымен қатар қарапайым өмірде де қажет-салмақты шешімдер қабылдау, ақпаратпен жұмыс істеу, құбылыстардың әртүрлі жақтарын талдау және т. б.

Осыған сүйене отырып, сыни ойлау технологиясы, ғалымдардың пікірінше, тәрбиеленушінің келесі қасиеттерін дамыта алады [3]:

- жоспарлауға дайын болу (кім анық ойласа, ол анық айтады);

- икемділік (басқалардың идеяларын қабылдау);

- табандылық (мақсатқа жету);

- өз қателіктеріңізді түзетуге дайын болу (оқуды жалғастыру үшін қатені пайдалану);

- хабардарлық (ойлау барысын бақылау);

- компромисстік шешімдерді іздеу(қабылданған шешімдерді басқа адамдар қабылдауы маңызды).

Сыни тұрғыдан ойлау пайымдаудың негативтілігін немесе сынды білдірмейді, бірақ саналы пайымдаулар мен шешімдер қабылдау үшін көптеген тәсілдерді ақылға қонымды түрде қарастырады. Сыни тұрғыдан ойлауға назар аудару сенімге ештеңе қабылданбайды деп болжайды. Әр оқушы білім беру бағдарламасы аясында өз пікірін дамытады.

Сыни ойлауды дамыту технологиясының ерекшелігі келесідей:

Біріншіден, оқу процесі жеке тұлға мен ақпараттың өзара әрекеттесуінің ғылыми негізделген заңдылықтарына негізделген.

Екіншіден, бұл технологияның фазалары (шақыру, түсіну, рефлексия) мұғалім уақыттың әр сәтінде әр оқу жағдайына мүмкіндігінше икемді және сәйкес келетін етіп аспаптық түрде қамтамасыз етілген: біз мәтінмен жұмыс істеудің, пікірталастарды ұйымдастырудың және жобаларды жүзеге асыру процесінің әртүрлі визуалды формалары мен стратегиялары туралы айтып отырмыз.