Қожаберген жырау қазақ тарихының тарланы туралы баяндама

Қожаберген жырау – қазақ тарихының тарланы

Абишева А.А.

Преснов жалпы орта білім беру мектебі

Қожаберген Толыбай Сыншыұлы 1663 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы,Гүлтөбе-Маманай өңірінде дүниеге келген,жырау,батыр. Қожаберген жырау тек ақын, ел қорғаған әскербасы , батыр ғана болып қоймай , ол – үлкен әнші , ірі күйші абзал жан.

13 жасынан өлең шығарып, 17 жасында аңыз - әңгімелерді өлеңмен жырлаған. Қазақ халқының шығу тарихын жырға қосып «Ата тек» дастанын жазған. Тәуке тұсында Қоқан , Хиуа , Бұқара хандықтары мен парсы, түрікмен елі арасында елшілік қызмет атқарған.

Қожаберген асқан батырлығымен қатар , кісі танитын өзіне ізбасар тауып, оларды дұрыс тәрбиелей білген ұстаз. Ол батыр ретінде Бақсары, Бөгенбай, Жәнібектерді тәрбиелесе, атақты жырау ретінде Бұқар, Ақтанберді, Үмбетай, Тәттіқараны тәрбиелеп, кемеліне келтірді.

Бұғанасы қатпай жатып ел қорғау істеріне араласқан. Қожаберген атасы Дәулен батыр , бабасы Таузар сардар, өз әкесі Таулыбай сыншыдан үлгі- өнеге алып, жастайынан соғыс өнерін үйренді. Ата жауымен арпалысып алыса жүріп, ел көзіне түсті. Көсіле сөйлейтін көсемдігімен де шешіле сөйлейтін шешендігімен де елді ұйыта , соңына ерте білді. Күн өткен сайын ел ішінде беделі артып, тұлғасы даралана берді. Жиырма бес жасында қазақтың әділ ханы Әз Тәуке ақ киім кигізіп, ақ киізге отырғызып үлкен құрмет жасап Ұлы жүздің әскер басы Ордабасылыққа тағайындады. Уақыт өте келе жасы ұлғайған Қожаберген Ордабасылық орнын жас жолбарыс Ханжығалы Арғын Бөгенбай Аршаұлына берді. Бұл туралы атақты Бұқар жырау (шәкірті) «Ғаділ ер » деген өлеңінде :

Қожаберген ғаділ ер

Қадырын білген қалын ел

Бөгенбайдай батырға

Билігін берген ардагер

Қожаекеме Бөгенбай

Шәкірт болған жан еді

Сайлатқан оны ұстазым

Қарадан шыққан хан еді, - деп жырлаған.

Ордабассылықтан өз еркімен кеткенмен өз халқының тағдырынан шеттеп кетпейді. Әлеуетті өлең-жырларымен халықты ортақ жауға қарсы бірлікке, ел үшін қайсар - қайтпас ерлікке шақырады.Оның «Елім-ай» жыры, 3 ғасырдан артық қазақ халқының Әнұранындай болған, теңдесі жоқ ұлы туынды екені белгілі. «Елім-ай»

7 бөлімнен, 3683 шумақтан, 14732 жолдан тұратын қазақтың өмірнама дастаны, оның елі үшін маңыздылығы қырғыз халқының әлемге әйгілі «Нанасынан » бірде –бір кем емес.

...Ендеше Қожаберген батырдың батыры, қолбасшы, Әз Тәукедей дананың оң қолы, қиын замандағы ел қорғаны. Қожаберген тек баһадүр қолбасшы , сайыпқыран емес, ол өз заманының ұлы мемлекет қайраткері, - деді академик Манаш Қозыбаев .

Қожаберген жырау туралы ауқымды ойлар ұлы тұлға сөздерінде де кездеседі.

- Батыр – қаламгер Бауыржан Момышұлы «Елім-ай» дастаны жайлы: «Керей Қожаберген жыраудай бұрын-соңды өмір сүрген қазақ ақындарының бірде-біреуі қазақ жұрты жерінің көлемін, шекарасын айқындап берген емес. Ол кісінің «Елім-ай» жыры – әскери дастан! Жас бала кезімде оны әншілердің аузынан талай рет естіп едім. Шіркін, сол әскери дастан қайда…