Мұрын жырау ұлы дала мұрасы туралы баяндама 11 сынып

МҰРЫН ЖЫРАУ- ҰЛЫ ДАЛА МҰРАСЫН ҰРПАҚҚА

ЖЕТКІЗУШІ

Қадыр Толқын Сұлтанқызы Бейнеу гуманитарлық-экономикалық колледжі

қазақ тілі мен әдебеиті пәнінің оқытушысы

Біз және біздің ұрпақ рухани байлықты, оның ішінде отаншылдықтың тамаша үлгісін өзіміздің өткен тарихымыздан, сол тарихты жеткізген жырлардан сіңіре алсақ, ол барынша құнарлы, қауқарлы болмақ. Өркениетіміздің бесігі-Ұлы дала. Ал ол сол даланы мекендейтін азаматтардың игі істерімен өмір сүреді. Жасампаз әрі барлығымызды біріктіретін Даланың Еркін Рухы әрбіріміздің бойымызға Сенім, Мәдениет, Отан түрінде дариды. Осы сенімімізді нығайтуға, мәдениетімізді молайтуға, Отанға деген сүйіспеншілікті арттыруға айтулы еңбегі бар ардақтыларымыздың бірі-Мұрын жырау Сеңгірбекұлы. Мұрын Сеңгірбекұлы (1859-1954) - жырау, Қазақ халқының рухани асыл қазынасының бірі «Қырымның қырық батыры» жырын Сыпыра жыраудан бес ғасыр кейін жырлап, біздің заманымызға ұластырған ұлы жыршы. Әрине, «Қырымның қырық батыры» бір ғана қазақ емес, татар, ноғай, қарақалпақ, өзбек, башқұрт, өзге де бірнеше түркі халықтарына ортақ поэтикалық туынды екендігін білеміз. Алайда оның толық нұсқасы қазақ жерінде, өз түбегімізде ғана сақталған және оны жеткізуші, жинақтаушы, жүйелеуші осы ұлттың перзенті. Марқұм ғалым Серікбол Қондыбай өз еңбегінде бұл жырлар циклінің дүниеге келген поэтикалық отаны Маңғыстау екенін дәлелдеді. Оға

жадында сақтау үшін де ғаламат еңбек, жаттағанын ұмытпайтын ерекше зеректік керек. Осы қасиеттердің бәрі де Мұрын жыраудан табылған» деп келтіреді өз еңбектерінде. Қалай болғанда да, ХІV -XVII ғасырлардағы халық ауыз әдебиетінің құнды жәдігері болып табылатын «Қырымның қырық батыры» жырын келешек ұрпаққа таныстыру мақсатындағы өлшеусіз еңбегін, оның кәсіби фольклор жинақтаушы, зерттеуші ғалым болмаса да, ұлттық руханиятқа мол үлес қосқан шеткері аймақтан шыққан фольклорлық информатор екендігі даусыз. Мұрын Маңғыстау түбегінің Бозашы алқабында туып өскен. Ол Кіші жүздің Адай руынан шыққан. Шын аты- Тілеген. Осы өңірдің дәл қай жерінде туғандығы бізге жеткен деректерде әртүрлі айтылады. Жыраудың 1949 жылы 8 июльде академия қорына өзі жолдаған өмірбаянында «Қаратөбе ауыл советі Қоңырорпа деген жерде тудым» дейді. Мұрын айтуынан жазып алып, академияның ғылыми кітапхана қорына 1947 жылы И. Ұйықбаев тапсырған материалда Бозашыда Иткелді деген жерде туған делінген екен. Дәл сол материалдың бір жерінде Мұрын отыз екі жасында Нұрым жыраумен кездесіп: Мекенімді сұрасаң, Бозашы деген түбекте, Иткелді судың басы еді»,- деп басталатын таныстыру толғауын айтылғандығы жазылған. Мұрынның атасы Айғ

бұл түбектің бір қатар елдері Хиуаға қоныс аударады. Бұл жылдарда күйзеліске ұшырап,Арал теңізі,қарақалпақ,өзбек түрікмен аймағына барғандардың ішінде Мұрынның да үйі бар еді.Жыр құмар жас ол жақта Үдербай баласы Мәулімберді жыршымен бір жылдай бір жүреді.Қарақалпақ Қарыз жыршымен бес жыл іргелес көрші отырады, Қарасай, Қалым, Бегім жыршылардың қасына еріп жыр үйренеді. «Менің, әсіресе, көп еріп, жыр үйренген ұстаздарым- Адайдың атақты Нұрым, Қашаған ақындары,- дейді Мұрын,-21- 25 жастарында Қашағанға төрт-бес жыл жолдас болдым. Бұлардан, әсіресе, «Ноғайлы жырларын» үйрендім.Қашағаннан «Қыдырбай ұрпағы Қобыланды», «Шынтас ұлы Төрехан», «Әмет батыр», «Алау батыр», «Ер Көкше», «Ер Қосай», «Асанқайғы», «Абат батыр», «Тоған батыр», «Манашы батыр», «Тұяқбай батыр», «Айсаұлы Ахмет», «Қарғабойлы,Қазтуған»,түрікмен халқының атақты Көрұғлы батыры туралы дастанды үйрендім.Осы жырларды түгел білуді,оны бірнеше күндер бойына жұртшылыққа жақсылап, мәнерлеп айтып беруді мақсат еттім». Деректер бойынша, Мұрын 37 жасында Мұрат ақынды айшылық жол жүріп әдейі іздеп барады. Мұратпен екі-үш ай бірге болып, одан көп жыр үйреніп, көңіліне сақтап алады. Мұрынға игі ықпалы тиген жырау, жыршылар тек бұлар