Құсбегілік қазақ халқының көне дәстүрі туралы мақала

КГКП «Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі»

«Бекітемін»

Музей басшысы

«_____» ________Нұрмағанбетов Е.Н

Құсбегілік — қазақ ұлтының көне дәстүрі

Музейлік сабақ

Орындаған: Байдуисенова М.К

Экскурсиялық – бұқаралық бөлім

қызметкері.

Қарағанды 2018 жыл

Мазмұны:

1. Салт дәстүріміздің бірі – құсбегілік.

2. Түз құсын баптау, аңға түсу тәсілдері

3. Құс баптауға қажетті мүліктер

4. Қарағанды облысындағы құсбегілік өнердің дамуы

Мақсаты: Қыран құстармен таныстыру, жыртқыш құстардың табиғатқа тигізетін пайдасы туралы, құсбегінің қыран құстарды қалай баулитынын, құсбегіге қажет құралдар туралы түсіндіру.

Тәрбиелілігі: Қыран құстарды қорғауға, әсемділікке баулу.

Дамытушылығы: Қыран құстар туралы мол мағлұмат беру, дүние танымын кеңейту.

Көрнекілік құралдар: құсбегілік өнерге қатысты фотоматериалдар (А4), құсбегілік мүліктер (музей қорынан), тақырып бойынша презентация.

Елбасының «Болшаққа бағдар: рухани жаңғыру» мазмұны терең бағдарламалық мақаласының басты шарты – ұлттық кодтты сақтай білу. Өйткені жаңғырған қоғам өзінің тамырын тарихтың тереңінен бастау алады. Қазіргі жаңғыру саясаты елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр алуы тиіс. Осы мақсатта біз құс салу, қазақтың ежелден келе жатқан дәстүрі, кәсібі, ұлттық машығы, ал бүгінгі күнде ол спорт түрінің біріне де жататын құсбегілік өнердің тарихына тоқталамыз.

Қазақ халқы ежелден көшпелі өмір салтын басынан кешірген, сол себептен табиғатпен ерекше байланыста болған. Жүйрік ат, құмай тазы, алғыр қыран қазақтың мақтанышы болған. Қолында мұндай байлығы бар сал-серілер, өнерпаз жігіттер жиын тойларда сайысқа қатысып, ел жұртының даңқын асырған, мәртебесінің биіктеуіне үлес қосқан. Екіншіден , сәйгүлік ат, жүйрік тазы, қиып түсер алғыр қыран ұстап, оларды баптау, ти-құсқа салып, аңшылық құру қаймағы бұзылмаған ерке табиғат саясында сайран салудың көңіл көкжиегін көтерудің, ептілікке, батылдыққа үйретудің, өнерді жетілдірудің жолы, мектебі болды десек артық болмас. Құсбегілік бүркіт, ителгі, қаршыға, қырғи, тұйғын, тұрымтай, сұңқар, лашын, жағалтай сияқты жыртқыш құстарды қолға үйретіп, аңға, құсқа салатын саятшылық өнер. Құсбегілік қазақ халқында ежелден келе жатқан үлкен өнер ретінде саналады. Қазақ халқының арасында бұл өнердің тамаша шеберлері кең дәріптеледі. Мәселен, «Аспанда жүрсем қанатым талады, жерге қонсам жалайыр Шора алады», «Тінейдегі қасиет — ұялас екен сарқұспен, Шорадағы қасиет — тілдес екен бар құспен»,— деген сөздер бар.

Көшпелі өмір салтын бастан кешірген қазақ халқы табиғатпен мейілінше етене болған. Көшпелілер табиғатты өз өмірлерінің бөлінбес сыңарына балап, табиғат тылсымын неғұрлым тереңірек таныса, өмірдің солғұрлым мәнді де қызықты болатынын жақсы түсінген. Табиғат аясындағы таным-тәжірибесі тек қана күнкөріс тіршілігіне негіз болып қоймай, сонымен бірге уақытты мәнді, көңілді өткізудің жолы ретінде де кеңінен пайдаланылған. Солардың бір көрінісі аңшылық-саятшылыққа байланысты. Аңшылық-саятшылық әскери жаттығудың, шынығып-шыңдалудың тамаша үлгісі болған. Ел ішіндегі ит жүгіртіп, құс салған, қақпан-тұзақ құрып, тор жайған жалғыз-жарым аңшылықты айтпағанда, көшпелілер арасында бүкіл ру-тайпа болып қотарыла көтерілетін, сөйтіп байтақ өңірді қаумаласа сүзетін аңшылық дәстүрлері болған. Мұндай жойқын аңшылықтың із-сорабы, белгі-айғағы ретінде Қазақстандағы Үстірт үстіндегі "құпия сызық" деп жүрген әйгілі қалта ауыз ұра қазбалары, кезінде Шоқан Уәлиханов таңдана жазған, күні бүгінге дейін ізі сайрап жатқан Іле өзені мен Тарбағатай арасындағы ұраны айтуға болады.Сонау ерте заманнан-ақ қазақ халқы табиғатпен етене қойындас болғандықтан аң-құстың қасиетін айыруға жүйрік болған. Ғасырлар бойы жинақта

Біздің елімізде бүркіттің 7 түрі мекендейді. Олардың арасындағы ең бір ғажабы – қыран бүркіті. Ол қасқырды да алатын өте күшті, ірі денелі алып құс. Қанат құлашы 2 метрге дейін жетеді.

Әр адамға өз елінің аң – құстары аса қым бат. Қазақ қалқы қыран құстары киелі деп көп аулап ұстамайды. Оларды қорғайды. Қыран құстар ғалымдардың бақылауынша 100 жылға дейін өмір сүреді.

Тарихнама: Елімізде әлі күнге дейін мерзімді басылымдарда, энциклопедиялық жинақтарда құсбегілік өнердің тарихы 3 мың жылмен шектеліп жүр. Олардың келтіріп жүрген дәйектері түгелдей кеңестік дәуірден қалған ескі әдебиеттерден алынған. Академик Әлкей Марғұланның өткен ғасырда айтқан: «құбегілік - ұлы мәдениетіміздің зерттелмей тұрған ұлы тарауларының бірі», - деген сөзі әлі өз мағынасын жойған жоқ. Ғалымның айтуынша, қазақ тілінде тікелей бүркітке қатысты ғана 1,5 мыңдай ұғым бар. 2 мың жыл бұрын Таңбалы тасқа қашалған саятшылық өнері көріністері мен ел аузында сақталған құсбегілік туралы аңыз-әңгімелер, наным-cенімдер және «Бүркіт» биі сияқты туындылар жан-жақты зерттеу нысанына айналып, ғылыми тұрғыдан сараптама жасау ісі өз зерттеушілерін күтуде

Орта ғасырлардағы итальян саяхатшысы Марко Полоның жазбаларында Құбылай ханның саятшылық мақсатта қолға үйреткен 500 ақ-сұңқары және басқа да қыран құстары болғандығын және оларды баптап, күтуге, арнайы 10 мың құсбегі ұстағанын жазады. Орта ғасырларда Орталық Азия мен Қазақстан, Қырым, Еділ бойын билеген патшалар мен хандар да өз сарайларында арнайы құсбегілер ұстаған. Олар сарай қызметкерлерінің құрметтісі саналған. Сондықтан да хан сарайындағы құсбегілік қызметке тек ақсүйектер, бектер, әмірлер тағайындалған. Кейбір тарихи деректерде Шыңғысханның ұлы Жошының 3 мың бүркітші ұстағаны туралы жазылады. Құсбегілік өнері қазақ әдебиетінде ерекше орын алады. Аңыздардағы құсбегілік өнері өз алдына жазылса, ал бертінде С. Мұқановтың «Өмір мектебі» шығармасында Саятшы Ораздың бір ауылға күн көріс болған саятшылық, құсбегілік өнері сөз болады. Ғ. Мүсіреповтың шығармашылығын биіктен танытқан «Ұлпан» шығармасында аңшы Мүсірептің саятшылық, құсбегілік өнерін серік еткендігі айтылады. Бұл шығармаларда құсбегілік өнердің қыр-сыры анық айтылған. Құсбегілікке шыққан кездегі кеудеге керемет сезім сыйлайтын сәттер сәтті суреттелген. Әдебиетімізді парақтай берсек, бұл қасиетті өнер жайлы жазылған шығ

«Атбегі – аттың тұяғына қарар, құсбегі – құстың қияғына қарар», деп тектіліктің үлгісі, басқаны былай қойғанда, Күлтегін, Білге қағаннан бастап, Абайға дейін, одан кейін де әспеттелген. Білге қаған құс бейнелі тәж кисе, Көкшегір, Қарашолақтай бүркіт баулыған, «Қыран бүркіт не алмайды, салса баптап» деген Абай: «Қан сонарда бүркітші шығады аңға, Тастан түлкі табылар аңдығанға… Бүркітші тау басында, қағушы ойда… Қыран құс көзі көріп самғағанда, Қанат, құйрық суылдап, ысқырады, Көктен қыран сорғалап құйылғанда. Жарқ-жұрқ етіп екеуі айқасады. Жеке батыр шыққандай қан майданға, Біреуі – көк, біреуі – жер тағысы», дей келіп: «Қыр – аппақ, бүркіт – қара, түлкі – қызыл… Қыран бүктеп астына дәл басқанда. Құсы да, иесі де қоразданар», дейді. Қас пен көздің арасында болатын осы бір сәтті ұлы ақын өлең-суретпен бейнелегенде құсбегіліктің бүкіл болмысы мен мұндалап тұрғаны хақ. Сол дәуірдегі қазақ жақсыларының өміріне бойласаң, қыран тағдырлас болғанын, заман шетке қағып, замандасы не тындырар дейсің деп аузын баққанда астындағы атына, қолындағы құсына, ерткен тазысына мұңын шағып, бебеулеген ғой. Ақан серінің «Қараторғайы», «Көкжендеті» сөзімізге дәлел.

Саятшылдық тарихын белгілі бір жылмен шектеу артық болар. Адамзатпен бірге жасап келе жатқан кәсіп десек, қателесе қоймаспыз. Оған қазақ ұлтының алтын тамыры болып саналатын салт-дәстүр, әдет-ғұрпымыздың шырақшысы болып, артына өлмес мұра қалдырған академик Әлкей Марғұланның мына бір толғамын оқып көрелік: «Қазақстанның көптеген ежелгі мәдени ескерткіштерінің ішінде кейінгі кезде назарға аса көп ілінбей жүрген біреуі бар дегім келеді. Ол – саятшылдық өнері… Саятшылдықтың, әсіресе, қазақ халқының тарихында, мәдени дамуында маңызы зор болғаны белгілі.

2. Түз құсын қолға түсіру әдістері.

Белгілі әдістері: аумен ұстау, тор жаю, қарға орану, тояттатып алып тұтқиылдан басып қалу, шеңгелдестіру, ұядан алу.

Аумен ұстау үшін шарық жіптен тоқылған ауды елсіз иен жерге құрады. Ол үшін бес-алты талды жерге әлсіздеу қадап, тормен қоршайды да, ау ортасына мықтап қазық қағады. Қазыққа тірі түлкі немесе қоян, кейде бір-екі тауықбайлайды. Қиядан көріп, құдия түскен бүркіт төбесі ашық тордан еш уақытта тік көтеріліп ұшпайды. Жүгіре көтеріліп ұшамын дегенше торға оралады.

Тор жаю әдісі көбіне қыс айларында қар түскен соң пайдаланылады. Ол үшін қар түстес ақ шаңқан торды қар үстіне бір метрге жуық биіктікте кере құрады да, астына тірі түлкі немесе қоян байлайды. Бұған сорғалап түскен қыран аяғын торға шалып алады. Солқылдақ тор бұркіттің аяқ тіреп, серпіле ұшуына кедергі жасайды.

Қарға орану әдісі қар бекіген соң ғана қолданылады. Ол үшін екі адам бүркіттің аңға түскен сәтін аңдып жүріп, ұшырып жібереді де, біреуі қарға көміліп, жемді төбесіне қойып жатады. Суық сорып, аш өзек болып жүрген бүркіт кешікпей жемге оралғанда, қар астындағы жасырынған адам оны ұстап алады.

Тояттатып ұстау үшін түз тағысының аңға түскен немесе жемтікке қонған сәтін аңду керек. Сол сәтте ұшқыр атқамініп, әбден мелдектеп тойған бүркітке ең ұрымтал деген иек артпадан тұтқиылда қосылып береді. Күн желтең болса жел жағынан шықса, тойған құс ыққа қарай жүгіргенде бетегесімен жер соғып, көтеріліп кете алмайды. Сол кезде ұшқыр атпен төніп келіп құс үстіне шапан сияқты киіммен жаба салу керек.

Шеңгелдестіру үшін қол құсын, қолға үйреткен бүркітті түз қыранына салады. Ол үшін қол құсының балақ бауына түлкінің жон терісін, немесе бір санын қызарта байлап қоя береді. Әрине түз құсының бойын көріп барып жіберу керек. Сонда қол құсы өз тектесімен парлап ұшуды аңсап көтерілсе, түз құсы оның аяғындағы жемге құдияды. Мұндай жағдайда қос бүркіт сөз жоқ шеңгелдесіп жерге түседі.

Ұядан алу үшін аңшының көп еңбегі, әдісқойлығы, ептілігі қажет. Ол үшін мекен-жайын, қонатын мезгілін әбден бақылап алып, тор, тұзақ, шаппасына кигіз салған қақпан, тағы да басқа әдістер арқылы қолға түсіреді.

Қазақ құсбегілері бүркіт жасын былайша есептейді.1. жасында – балапан2. жасында – қан түбіт3. жасында – тірнек4. жасында – тас түлек5. жасында – мұз балақ6. жасында – көк түбіт7. жасында – қана8. жасында – Жана9. жасында – май түбіт10. жасында – барқын11. жасында – баршын12. жасында – шөгел

Түз құсын баптау тәсілдері:

Томаға кигізу

Түз құсын қолға түсісімен томаға кигізбей үйретуге болмайды. Томаға кигізген соң да екі-үш күн ұйықтамай қарсылық көрсететін қиқарлығы болады. Ондайда ырғаққа (тербемелі әткеншек етіп байланған жұмыр ағаш) отырғызып тербетіп, ұйықтатпайды, яғни екі күн болсын, үш күн болсын құс қарсылығын қойғанша қажымай бірге болған абзал.

Сылап -сипау

Қолға түскен құсты бірінші күнен-ақ барлық баптау барысындағы қимыл -әрекетте және түн ортасында тұрып сылап-сипайды. Құстың иесіне әбден бауыр басуы үшін мұндай ықылас қажет-ақ.

Жем жеуге үйрету

Құс алғашында жемге өздігінен ұмтылмайды. Сондықтан бір жапырақ етке қант бүркіп, аузына салып жібрген абзал. Сөйтіп қолдан жем жеуге үйреткен соң, алыста тұрып шақырып, құсты өздігінен келіп жем жеуге баулиды. Оған үйренген шақта ат үстінде тұрып жем көрсетіп, шақырып, қолына келіп қонуды үйретеді. Мұның бәрі құстың атқа да, адамға да үйірек болуына әрі шынығуына…