Қымыз әңгімесі бойынша ғылыми зерттеу жұмысы

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ

ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ КІШІ ҒЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫ

Тақырыбы: «Оқырманы қисапсыз жазушы»

Дүкенбай Досжановтың «Қымыз» әңгімесінде сері сусын

қымыздың жасалу әдісі

Жобаның авторы: Әлқуат Ұлболсын Сүлейменқызы Қарақия білім бөлімі Сенек ауылы, Қашаған Күржіманұлы атындағы орта мектебі 10 «Б» сынып оқушысы

Бағыты: «Жас ғалымдар» . «Жарқын болашақ» қазақ тілі олимпиадасы

Секциясы: Қазақ әдебиеті

Жетекшісі: Қанатова Ақмарал Баймурзақызы

Ғылыми жетекшісі: Ақын, ұстаз Бегенішев Бесінбай

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Жазушы Дүкенбай Досжан шығармаларының басты ерекшелігі – өмірдің ауыр, қатал сынына әрі нар түйедей белін бермей төтеп беріп, әрі өмірдің мың көпірінен сүрінбей өтіп, басқаларға үлгі болғандай – төзімді жандар мінезінің галереясы. Жазушы туындыларының екінші ерекшелігі: сусыған құм ішінде тіршілік кешсе-дағы желге ұшпайтын қара тастай уәдеге берік, сөзге тұратын, ісімен, жүрісімен ұлттық дәстүрді ұлықтаған қазақы мінез иелері. Ешбір ұлтқа, қайсыбір халыққа ұқсамайтын нағыз қазақ домбыра дейтіндей жазушының «Қымыз» әңгімесіндегі көрініс тапқан бірегей бейнелер және ұлттық сусынның қасиеттері. Шығармаларының үшінші ерекшелігі: кейіпкерлердің сөйлеу тілі, сөз саптасы тіл өрнегінде – кілең болмыс табиғатымен біте қайнасып айтылуы. Төртінші ерекшелігі: ана тілінің қаймағын да, шүйгінін де, шүйкесін де қалдырмай, құм санағандай мехнатты еңбекқорлықпен барша жұрттың зердесіне ұялата жеткізіп, әдет-ғұрып, салт-дәстүрдің небір нәзік талмаурын тұстарын бүге-шігесіне дейін сарқа жазып, ұлттың болмыс-бітімінің көркем галереясын нәрлі де сәнді тілмен сомдай алуы; Зерттеу жұмысының нысаны. Дүкенбай Досжановтың «Қымыз» әңгімесінде сері сусын қымыздың жасалу әдісі, күші

Зерттеу жұмысының әдістері. Ғылыми жұмысты жазуда ғылыми сипаттама, талдау, жинақтау, салыстыру әдістері қолданылды. Зерттеу жұмысының құрылымы. Ғылыми жұмыс кіріспе, тараулар және қорытындыдан тұрады. Зерттеу жұмысының соңында пайдаланған әдебиеттер тізімі мен мысалдар алынған көркем шығармалардың тізімі берілді.

Кіріспе

Оқырманы қисапсыз жазушы

Халқына «Оқырманы қисапсыз жазушы » атанған, жалынды сөздерімен жамағатының жүрегіне жол тапқан Дүкенбай атамыздың қызықты әңгімелері аудандық «Жарқын болашақ» сайысына қатысуым мен үшін жаңа бастамаларға жол ашты. Бұрыннан тек бір – екі ғана әңгімесін білген дана дарынның бірнеше әңгімесін оқу арқылы оның өмірінен, әңгімелерінен көптеген ақпаратқа құнықтым және де Дүкенбай атамыздың шығармаларында « қазақтың исі» бар екендігіне көзім жетті. Жазушының әңгімелерін сүйіп оқимын. Әңгімелеріне шөлім қанбай, мейірлене оқып жаттым. «Қымыз» әңгімесін қызыға оқып жаттым,себебі , менің анам мен әжем үйде бие сауып қымыз дайындайтын. Бұл сусынмен бұрыннан таныс болсам да тереңіне бойлап, қалай дайындалатынына мән бермейтінмін. Бұл әңгімені оқи отырып ойым сан – саққа жүгірді. Мен осы сайысқа қатыса отырып, қазақ халқының арасында қымызды көңіл күй сергектігі және ұзақ жасау сусыны деп текке атамағанын білдім. Мен қымызды кішкене кезімнен ішемін. Атам маған ылғи да «қымыз іш, ол пайдалы» дей беретін. Маған осы қымызда не пайда бар екен деген ойлар жиі келетін. Сол сұрақтарыма жауап іздеп көруге бел байладым. Жамбыл атамыз: «Ауруға – ем, сауға – қуат, дәрі — қымыз» дегендей, сары қымыз дертке

Енді сол сусынның қашан шипалы, қай уақытта сусын болатынын да Д.Досжанов «Қымыз» әңгімесінде айырып берген.

Жазушы ұлттық дәстүрдің көкжиегін кеңейтіп, тірі, әдеби тілді байыта түсіп, қазақтың арғы-бергісінен хабар беретін, тек қана кейіпкер мінезін ашып қана қоймай, дүние тіршілігінен тартып пәлсапалық ой түйетін тұжырымға табан тіреген. Қай әңгімедегі кейіпкердің басынан өткен оқиғаны баяндай отырып арғы-бергі тарихтан, шежіреден мәлімет ұсынады; айтқыштығымен қоса кейіпкер өмір сүрген орта, ұлттық дәстүр, ұлттың ойлау ой қорытуы жөнінде толықтай мағлұмат алдым. Ұлт туралы көзқарасымыз кеңейе түсті. Мысалға, «Қымыз» әңгімесінде сері сусын қымыздың жасалу әдісі, күші, дәру қасиеті туралы мол-мол мағлұматпен қоса бас кейіпкер Ақтәтенің өкініш, опыныспен өтіп келе жатқан, жүрек сыздатқан жан жарасының сыры ашылатынын білдім. Жазушы көбіне тарихи және осы күнгі күйіп тұрған тақырыпты қозғады. Сол еңбегіне қарай, Досжанның қандай заманда да оқырманы тұрақты, әрі іздеп жүріп оқитын оқырмандары көп болған. Сондықтан Дүкенбай Досжан – Қазақстандағы «оқырманы қисапсыз жазушы» атанды

Негізгі бөлім 2.1. Қымыз сусыны-серілер сусыны « Қазақтың ешбір ұлтқа ұқсамайтын салт-дәстүрін ұлықтап Шабандоз, Көкпар, Қымыз, Бастаңғы атты көркем әңгіме, хикаяттар туды. Қазақтың өзге ұлттан ерекше қасиеті - ақкөңіл, кеңқолтық, мейрімді, кешірімшіл, бір сөзді, мәрт, тастай төзімді, қылыштай қайраулы, өзі есікте жатып қонағына төрін ұсынған кеңпейіл; тәттісін, дәмдісін баласының аузынан жырып мейманға сақтаған қонақжай деп «Қымызды» ұсындым» деп жазған екен жазушы атамыз Дүкенбай Досжанов. Жазушының сан түрлі тақырыптарынан мен этнографиялық әңгімесіне тоқталдым. Этнография сөзін айтқанда оны дәстүрмен, ұлттық дүниетаныммен байланыс- ы бар екенін ұқтым. Сондай әңгімелерінің бірі – «Қымыз». Аталған әңгімеде қазақ халқының аса қадірлейтін ұлттық сусыны жайлы егжей-тегжей сөз болады. Бұл әңгімеде сар жамбас болып төсекте жатқан кісінің бас жағында толы қымызы тұрса да, қияндағы Қаратау ішінен, күншілік жердегі жылқышы ауылдың қымызын сұратады. Сонымен қатар

қымыздың барлық қасиеті, оның түрлері, тіпті оны құятын ыдыстың қалай жасалатыны жайында айтылады.

2.2.Қымыздың қасиеті Әңгіменің басты кейіпкерлері Далабай мен Ақтәтенің іс- әрекетінен қымыздың бар қасиеттері ашылады. Далабай мен Ақтәтенің диалогы осының негізінде құрылған. «Саумал қымызды жақтырмаған адамына береді. Оны ішкен кісі түзге шыққыш келеді де, байыз тауып отыра алмай жөніне жоғалады. Құнан қымызды сырласар қонағына береді. Оны әуезді мәслихаттың кеніші деседі. Ғашықтар мен ақындарға дөнен қымызды құйған. Дөнен қымыз- үш түнегеннен кейін қотарылатын, мейлінше ашуы жеткен қымыз. Көңілге желік бітіріп, көкейге құрт түсіретін қасиеті бар ғой. Сусынның сосынғы төресі – бесті қымыз! Бесті қымыз –төрт түн асып, ашуы мейлінше жеткен қымыз. Қу қымызды жауға шабар батырлар мен бәтуаға жүрер елшілер ішеді. Уыз қымызды қазақ кезбе, бақсы, бәдік, саудагер жандарға беретін болған. Уыз қымыз – биені алғаш байлағанда ашытылатын қымыз. Мұны бие бау деп те айтады. Әр қымыздың атына сай мінезі болады: соған орай жол жоралғысы жасалады». Шығарма ішіне ене отырып, Далабаймен бірге сүйсіне де, таңғалмау да мүмкін емес. Парасатты әйелдің жарасымды қимылы, сөйлеу мәнері, әр ісін мұқият түсіндіруі, ұстамды мінезі – барлығы үйлесіп кісіні тәнті етпей қоймайды. Ал қымыз баптаудағы әрекеті – ө