Қыздың көркі ұзын шаш тақырыбындағы ғылыми жұмыс, 10 сынып

Кіріспе

Ғылыми жұмыстың өзектілігі:

Бұрынғы кезде ата-бабаларымыз қыз баланы қорғап, періштедей аялаған. Қыз баланы кішкентайынан әдепті,инабатты етіп тәрбиелеген. Дана халқымыз бойжеткендерін пәле-жаладан, жамандықтан аулақ ұстап, сақтандырған. Осының бәрі қыз баланың қасиетін биіктетіп, сұлулық бастауына көтерілуіне жол ашады. Ерте замандағы Қыз Жібек, Баян сұлу, т.б. қазақ қыздары ерекше сұлу болған. Олардың өз сұлулықтарын сақтап, қос бұрымын бұландатып жүргендігіне толы екенін жинақталған мәліметтер негізінде дәлелденді.

«Аттың көркi – жалы, арудың көркi – шашы» деп ұққан аналар қыздың шашын дұрыстап күтiп-өсiрудi өнер санаған. Шаштарын қос бұрым немесе бестемше етiп өру бойжеткен қыздардың көркi болған. Қазіргі ақпарат құралдары арқылы теледидарда көрсетілетін бейнебаяндағы әнші , кинодағы әдемі актер, мультфильмдегі қыздар бейнесіндегі ұзын шаштары арқылы айқындалатыны белгілі болды.

Ғылыми жобамыздың негізгі мақсаты:

Қыздың көркі ұзын шаш екендігіне дәлелдер келтіру. Шаш туралы жиналған материалдар мен ақын-жазушылардың шығармаларын мысалға келтіріп, шаш туралы ой-пікірлерді жинақтап, қазіргі заманда жастар пікірін анықтау. Қазақтың шашқа арналған ұлттық әшекейлері мен салт-дәстүріне қызығушылық арттыру.

Зерттеу жобамыздың міндеттері:

1.Шаш өсіруге байланысты материалдарды жинастыру, топтастыру.

2. Шашқа тағатын ұлттық әшекей түрлерін іздестіру.

3.Жинаған әдебиеттерді талдау.

4. Шаш туралы қоғамның пікірін саралау

5.Өзіндік пікір,тұжырым жасау.

Зерттеу жобаның зерттеу әдісі:

-Жинақтау,топтау;

-Салыстыру;

-Өзіндік ой топшылау

Зерттеу жұмыстың нәтижесі мен қорытындысы: Жұмыс барысында шаштың қасиеті мен пайдасын ұғындым. Шашқа байланысты қазақ ұлтының көптеген салт-дәстүрімен таныстым. Осы тақырыпқа байланысты қоғамның пікірін білдім.

Зерттеу жұмыстың практикалық қолдану салалары:Тақырып негізінде жинақталған материалдар ана тілі мен қазақ тілі пәндерінде қосымша қолдануға болады.Тәрбие сағаттарында пайдалануға болады.

1 ҚЫЗ ӨССЕ ЕЛДІҢ КӨРКІ

Шаш және денсаулық

Қай халық болмасын әрқашан қыз тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Қазақта еретеде «қызға қырық үйден тыю» деген бар. Олар қыз баланың бойына инабаттылық, кішіпейілділік, ұқыптылық сияқты қасиеттерді тәрбиелеген. Қыздар басқаларға жібектей мінезімен, ізеттілігімен, әдептілігімен көрінгісі келген. Сонау ерте заманда да, қазақ халқының сұлу қыздары туралы ертегі, дастандарда да айтылып кетеді. Мысалы Қыз жібек, Баян сұлу, Қамар сұлу сияқты персонаждар. Осыған дәлел ретінде халық ауыз әдебиетінен мынадай мысалдар келтіруге болады:

Желкілдеген тұлым мен бұрымды,

Кие тұтқан ата-бабам бұрынғы

Жаңартайық қазақтың дәстүрлерін,

Жас ұрпаққа бүгін таңда білімді, - дегендей қазақ халқында әйел шашына сол кезде-ақ ерекше көңіл бөлген. Шаш пен денсаулықтың өзара байланысы туралы ертедегі адамдар да білген деген тұжырымға келеміз.

1 сурет. Бұрымды қыз

Суретте көріп тұрғанымыздай кез-келген қыздың көркі ол – ұзын шаш. Жай ғана осы суреттегі бұрымды қызға қарап тұрып, біраз мағлұмат алуға болады. Қос бұрым табиғилықтың, қарпайымдылықтың, нәзіктіктің белгісі болып тұрғандай. Қолаң шаш – әрине сұлулықтың белгісі, қыз баланың көркін одан сайын көріктендіре түседі. Кез келген бойжеткеннің басты көркі – шаш.

Адамның шашы өмірге аяқ басқаннан бастап өседі. Осы тақырыпқа байланысты деректерге сүйенсек, адамның шашының саны 90000 бастап 140 000 жуық болады екен. Сәйкесінше неғұрлым адамның басы үлкен болса оның шашының саны да көбірек болады. Әр адамның шашы күнде түсіп, олардың орнына жаңалары шығып отырады. Бұл – табиғи процесс. Әлемде шаштың түсуін алдын-алуға арналған тәсілдер мен дәрі – дәрмектер табылса да, бұл табиғи заңдылықты ешкім жеңген емес. Қазақта жаңа туған баланың шашын «қырқынан шығару» дәстүрін орындағанда алғаш рет алады. Негізі баланың кішкентай кезінде неғұрлым шашын көбірек тақырлап алса, соғұрлым ол қалың болып өседі дегенді естігенім бар. Ал славян халықтарында кішкентай балалардың шашын үш, тіпті бес жасына дейін қырықпайды. Ол салт бойынша баланың шашы өмір жолының кеңдігін білдіреді. Алғашқы шаш қию рәсімі салтанатты түрде той етіп тойланып, атап өтіледі. Ғұрып «Шаш кесілгендер» деп аталады. Ал князь балалар шашы кесілген күні бірден атқа отыратын болған. Бұрынғы заманда жирен шашты адамдарға жақсы көзқарас танытпаған. Оларды көре қалса, көздеріне мыстан мен жезтырнақ елестеген. Сондықтан жирен шаштылар қолдарынан келгенше шаштарының түсін басқа түстермен өзгерт

Адам қанша уақыт өмір сүрсе, сонша уақыт оның шашы түсіп, орнына басқалары шығады. Бұл – табиғи процесс. Адам салауатты өмір салтын ұстанып, денесін шынықтырып, дұрыс тамақтанып, денсаулығын нығайтса, бұл әрине шаштың сау болып өсуіне өз септігін тигізеді. Ол үшін шашты үнемі күтіп ұстап, оның таза болуын қадағалау керек. Адам ағзасы сау болса, сәйкесінше шашының табиғаты сау болады.

Шаштың қасиеті

«Шаштың киесі бар», - деген сөзді жиі естиміз. Қазақ ұлтында ғана емес, басқа ұлттарда да әпсаналар мен болжамдар бар. Негізі ғалымдардың зерттеуінше адам шашына қарап, біраз мәліметтер алуға болады. Мысалға, қара шашты адамдар жігерлі, қайратты, қызу қанды, мінезді болады екен. Статистикаға жүгінбей, өз ортамыздағы адамдарды алсақ, менің ойымша бұл шынымен солай. Ал керісінше қоңыр шаштылар – ойында барын жайып-салатын, ақкөңіл адамдар. Шаштың қуаты туралы сөз қозғағанда шашқа тағатын әшекей заттар туралы айтып кетпеске болмайды. Олардың қатарына: шашбау, шолпы, шашқап сияқты әшекейлер жатады. Олардың барлығы шашқа сәндік бұйым ретінде тағылса да, әрбіреуінің өзіндік мән-мағынасы бар. Мысалға шашбау әйелдің шашының өсуіне көмегін тигізіп қана қоймай, адам басына массаж істеп, бас ауруының алдын алады. Ал шолпы қыз баланың балалық шақтан есею шағына аяқ басуын білдіреді. Тағы бір қызық жағдай ертеде бұл әшекейлер шаштың ішіндегі жын-шайтандарды қашырады деген сенім болған. Сонымен қатар ертеде қазақ халқы шашқа байланысты ырымдар мен нанымдарды қатаң ұстаған. Мысал келтірсек, жүкті әйелдер бұрымдарын кеспеген, өйткені іштегі бала кемтар туады деген наным болған. Қазіргі заманда да

Тарихқа үңілсек сақал, мұрт, шаш өсірген данагөйлер жетерлік. Мұның өзі шығармашылық пен шаш арасындаға байланысты көрсететіндей.

Себебі өмір бойы қырынбаған Бетховенге замандастарының бірі ескерту жасағанында ол: «Егер қырынсам, шығармашылық шабытым жоғалады», – деп жауап қайтарған ғой. Иә, қазіргі ғылым адам шашы мен денсаулығының арасында тығыз байланыс барын растайды [1, 84].

Айта кететін бір мәлімет ғалымдардың шашы жоқтардың шашы қалыңдарға қарағанда аз жасайтынын дәлелдеуі. Ал мұны біздің ата-бабаларымыз тым ерте түсініп, білген тәрізді. Оған нақты дәлел: халқымыздың эпостық жыр-дастандарына, өлең-жырларында қалың, қайратты адам шашы айрықша аталып, батырлық, даналық сипат ретінде дәріптеледі. Мұнан кейін қазақты дана емес деп көріңіз...

Барлығымыз білетіндей – шаш қыздың басты көркі, олар күтілген, жылтыраған болса тіпті көрікті көрінеді. Бірақ та ертеде әйел адамның шашын тек көркі ғана емес, ол оны ғана емес, оның отбасын да сақтап, қорғап жүретін аса бір тылсым күш деп білген.

Ерте заманда қыздардың шашы ғарышпен байланыстыратын антенна деп білген, сондықтан оларды косма, яғни космос деген сөзген шыққан атаумен атаған. Осындай жоғары күштермен байланыс берік және қажетті болғандықтан, ол тек қыздың шашын дұрыс күтуіне ғана байланысты болған. Егер де сіз өз шашыңызды күтіп ұстап, оны жақсы көрсеңіз – бұл сіздің отбасыңызда байқалады, яғни мұндай қыздың отбасында әрқашан табыс болып, балалары дені сау, жолдасы бәріне қол жеткізген деген нанымдар болған.

Қазақ халқының ежелгі қылмыс туралы заңында шашқа байланысты арнайы баптар да бар. Оны бұлжытпай орындау, бұзса жазалау берік те қатаң тәртіп, дәстүр болып саналған. Сондықтан да бұзық ойлылар, есерлер әйелдің шашын кесетін болса, ол әйелдің бір дене мүшесін кескен болып есептелген және соған сәйкес әлгі адам қатаң жазаға тартылған, үлкен айып төлеген. Ал енді әйелдер қылмыс жасаса, оларға қолданған жазаның ауыр бір түрі – шашын кесу болған. Ол кезінде әйелдер үшін өлім жазасына тең жаза ретінде қаралды. Егер жас қыздар шашының ұшын кесіп тастаса, әжелері шапалақтап жазалады. Мұның бәрі халқымыздың әйелдердің шашын баяғы кезден - ақ өте қатты бағалағанын, қасиетін терең түсінгендігін көрсетеді. Шаш – әйелдерге Хауа Анамыз бен Бибі Фатима анамыздан берілген Аллах Тағаланың ғажайып сыйы, құрметі, сәні, еншісі, сұлулығы. Шашбау, шолпы, шаштеңге, шашқап – әйелдің әсем табиғатына сай шаштың сәні. Ол халқымыздың ұлттық сый - сипатына тұнып тұр[2, 84].

Қазақ халқы шашты ертеден-ақ жоғары бағалаған және оған байланысты атқарылатын әдет-ғұрыптары да бар. «Шашыңды отқа тастама», «Шашыңды жайма», «Шашыңды қима» деген тыйымдар, «Шашың кесілсін» деген қарғыстар бар.

Уақытында қаракөз қыздарымызды төрге шығарған бабаларымыз «Қолаң шаш, қара көз, қара қас, бойынан бір мін де табылмас...» деп сүйсінген. Ал, табиғатынан сұлу қазақ қыздары бүгінгі күні бөтеннен үйренгенді сән деп бағалап жүр-ау. Жаман әдет пен киім киісті сырып қойғанда шаш жаю мәселесі де кең етек жайып барады.

Ертеректе қазақ қыздары еш уақытта шаш жаймаған. Бұрымын қос етіп өріп, жинап, шашпау тағып жүрген. Шашқа түрлі күтім жасап, тіпті шашқа арналған шаш-қаптар да киген. Қазіргі әжелерімізді байқар болсақ, әлі күнге дейін шашын жинап, бір қылын жерге түсірмей түйіп қояды. Тәрбиенің мықтылығын айтсаңшы, түскен шаштарына дейін жинап жүретіндерінің өзі

де тәлім емес пе?

Қазақ халқы қыз баланың бойына тән наз қылықты, нәзіктікті, әдемілік пен сыпайылықты, болашақ анаға, әйелге тән қасиеттерді, әдет-дағдыларды, ұлттық құндылықтар мен рухани адамгершілікті жас кезінен-ақ бойына сіңіріп тәрбиелеуге тырысқан. Халқымыз қыз балаға төрінен орын сайлап, мәпелеп, қастерлеп өсіргендігі де осыны айқындайды. Қыз бойынан табылатын табиғи сұлулық пен тазалықтың белгісі – ұзын бұрым дегенге ешкім қарсы болмас. «Қыздарға әсемдік жарасады» деген өлең жолдары әсемдік пен сұлулық белгісі – шашқа арналғандай.

Не десек те, өкінуден басқа шара жоқ. Десек те, іште бар ойды айттым. Кей кездері бұрынғы әйел затының шашына байланысты салт-жораларымыз қайтып келсе деп армандаймын.

Шашты күтуге арналған тәсілдер

Шаш – тек сыртқы бейненің атрибуты ғана емес, адамның денсаулығының көрсеткіші болып табылады. Шашты қажетті жағдайда ұстау үшін тұрақты күтім қажет, ол арнайы салонда немесе үй жағдайында жасалуы мүмкін.

Шаш күтімін, яғни оны тарауды, өсіруді, өруді үлкен тәрбие мектебі ретінде түсініп, осы мектепті балаға тәбие беруде берік ұстанған. Әйелдердің өрілген ұзын шашы қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы бойынша сұлулықтың сәні, қыз-келіншектердің бақыты мен абыройы.

Осыған байланысты халқымыз қыздың шашын қысқа қылып кеспеген, керісінше, оны бойжеткеннің тобығына дейін жеткізе өсіруге айрықша мән берген. Ал енді бұрым шаштың қоюлығы мен сұйықтығына қарай үлкен бұрым, кіші бұрым болып бөлінеді. Жуан бұрымды жеңді білектей деп, қос бұрымды тау басынан құлаған бұлақтай деп дәріптеу – қазақтардың ежелгі салты. Осыған орай қыздардың жас кезінен-ақ бұрымын айрықша күтімге алып, оны ұзын етіп өсіруге дағдыланған.

2 сурет. Қолаң шашты қыз.