Қазақ әдебиетіндегі космогония 10 сынып ғылыми жұмысы

Мазмұны:

Аннотация....................................................................................................................2

Кіріспе...........................................................................................................................5

Зерттеу бөлігі...............................................................................................................5

2.1. Көне мифтердің ізімен.........................................................................................5

2.2. Шоқан Уәлиханов – қазақ космогониясының негізін салушы........................7

2.3. «Күннен туған ұрпақпыз...»...............................................................................11

2.4. «Жұлдыздар сыр шертеді...»..............................................................................14

Қорытынды.................................................................................................................18

Әдебиеттер тізімі.......................................................................................................19

Аннотация

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі қазақ әдебиетінде аспан әлемінің қыры мен сырын ғылыми-шығармашылық тұрғыдан зерттеу күрделі мәселе болып отыр. Аспан әлемі туралы жинақталған дерек көздері мен ғылыми жұмыстарын, ғалымдардың зерттеу еңбектерін танып білу, ой қорыту, дерек көздерін жинақтау, саралау зерттеу жұмысының өзектілігі болып саналады. Мектеп оқулықтарында аспан әлемі туралы әдеби туындылар оқытылмайтын болғандықтан, аталмыш ізденіс зерттеудің көкейкестілігін анықтайды.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Зерттеудің алдына қояр негізгі мақсаты – қазақ халқының космогониялық білімдері туралы зерттеу жүргізу. Осы орайда жұмыстың алдына нақты мынадай міндеттер қойылды:

-аспан денелері туралы мифтерді жинақтау;

-қазақ халқының ұлы перзенті Шоқан Уәлихановтың алғаш қазақ космогониясының негізін салушы екенін дәлелдеу;

-Күннен туған Алаш ұрпақтарының шығармаларын саралау;

-қазақ халқының жұлдыздар туралы білімдерінің әдеби туындылардағы көрінісін таныту.

Зерттеу нысаны

Зерттеу жұмысының нысаны ретінде аспан әлемі туралы зерттелген еңбектер, ақындар шығармашылығы, ауыз әдебиеті үлгілері алынды.

Тақырыптың зерттелу деңгейі

Аспан әлемінің зерттелу тарихы астрономия ғылымымен тығыз байланысты. Астрономия грекше «астрон» - жұлдыз, «номос» - заң дегенді білдіреді.Астрономия – табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Тұңғыш рет аспан денелерін зерттеген итальян оқымыстысы Галилео Галилей болды. Голландияда 1608 жылы денені үлкейтіп көрсететін дүрбі жасалғанын біліп, Галилей онымен түнгі аспанды бақылап көрейін деп шешті.

Атақты Әмір Темірдің немересі Самарқаннан шыққан ұлы астроном Ұлықбек туралы оның замандасы, өзбектің ұлы ақыны Әлішер Науаи: «Ұлықбек десе, аспан төмен түсіп, жұлдыздар жақын келер еді» деп жазды. Ол ақыл-парасатын әлем сырын ашып, табиғат құпиясын білуге жұмсайды. Осы мақсатпен Самарқанда өз заманында теңдесі жоқ аспан шырақтарын бақылауға арналған зәулім обсерватория салдырады.

Мұхамед әл-Хорезми Бағдаттағы астрономия обсерваториясын басқарды.

Әбу Насыр әл-Фараби өзінің «Ғылымдар тізбесі» деген еңбегіне астрономия туралы ғылымды қосты.

Бұл – физика саласы бойынша зерттелген материалдар. Ал қазақтың астрономиялық білімдері туралы аз зерттелген.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы

Аспан әлемі әдеби тұрғыдан толық зерттелмегендіктен, бұл зерттеудің жаңалығы болып табылады. Сондықтан зерттеу жұмысы бұл салаға өзіндік ой-пікірін қосады. Ғалым ашқан жаңалық дәлелденіп, ақындар шығармалары сараланды, ауыз әдебиеті үлгілері талданды.

Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы

Ұсынылып отырған жұмыстың нәтижелерін мектепте пайдалануға болады. Оқушылардың рефераттарына көмекші құрал бола алады.

Зерттеудің әдістемесі

Зерттеу жұмысында мәліметтерді жинақтау, саралау, баяндау, талдау, суретпен жұмыс әдістері қолданылды.

Жұмыстың құрылымы

Ғылыми жоба кіріспеден, 4 тараудан, қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі жұмыс соңында беріледі.

Annotation

Importance of theme.

From scientifically - creative point of view in the present Kazakh literature form and kind ofUniverse is difficult problem.

Collecting of data and scientific works, knowledge of researches of scientists, selections - all it is importance of research work. In school program there is no literary material about Universe.

Purpose and aim of research.

The main purpose of research is to systematize works about Universe, to carry out researches, to acquaint with pupil.

Research puts such exact purposes:

- to collect myths about Universe

- to analyze fragments from the oral national literature

- to collect verses of poets

- to show connection between the world of music and Universe

Object of research

As object of research were taken research works about Universe, creativity of poets and composers, samples of the oral national literature.

Theme research level

The history of research of Universe is closely connected with astronomy. The astronomy means on Greek "astron" - a star, "nomos" - law. It is an ancient science about nature. One of the first human who investigated Universe planets the Italian scientist Galileo Galilej. He has found out that 1608 in Holland has been invented the telescope observing of stars and has decided to investigate the night sky.

Amir Temir’s grandson, astronomer Ulykbek, who was born in Samarkand and his contemporary Uzbek poet AlisherNauai writes so:

"If to say name Ulykbek, the sky will decrease also stars will be closer". He spent all mind for opening of secrets of Universe and the nature.

With that aim he has constructed in Samarkand an incomparable observatory for stars supervision. Observatory in Bagdad operated by Muhammed Al - Horezmi.

Al-Farabi in his work "Scientific inventory" has added a science about astronomy.

All this materials investigated in physics area.

Scientific novelty of work

From the point of view of literature Universe is not investigated up to the end, and it is scientific novelty of work. Therefore research work adds the knowledge in this area of a science. Natural beliefs of myths have been proved about Universe and art features are disassembled in compositions of poets.

Theoretical and practical importance of work

Results of present work can be studied at school. It can be helping means in writing of synopsis.

Research methods

In research work has been used method collecting of information, report, analysis and work with drawings.

Work structure

The scientific project consists of introduction, 4 parts and the conclusion. The list of the used literature is applied in the end of work.

І. Кіріспе

Менің бұл ғылыми жобамның тақырыбы «Қазақ әдебиетіндегі космогония» деп аталады. Мұхитқа тамған тамшыдай көрінетін бұл еңбегім –екі жылдық ізденісімнің нәтижесі.

«Аспан – адамды өзіне тартып тұратын магнит» деген жазушы Я.Головановтың сөзімен толық келісемін. Өйткені, аспан әлемі – тылсым сыры көп жұмбақ әлем. Осы орайда мені «қазақ халқының астрономиялық білімі болды ма екен?» деген сұрақ мазалады. Мен бұл сұраққа жауапты астроном-физик, физика-математика ғылымының кандидаты, доцент Хасен Әбішұлы Әбішевтің «Аспан сыры» деп аталатын еңбегіндегі Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік пединститутының доценті Мыңбай Ысқақовтың жазған алғысөзінен таптым. «Қазақ халқы – деп жазады ол, - ежелден мал шаруашылығымен айналысып, аспан астында, аттың жалында, түйенің қомында өмір сүріп келген халық. Сондықтан көшпелілер байтақ далада жол табуды, жыл мезгілдерін айыруды, мал төлдету, бие байлау мезгілдерін білуге мәжбүр болған. Олар Күн мен Айдың қозғалысын, көптеген жұлдыздардың туатын және бататын кездерін жақсы білген» [1.4].

Бұл «білімдер» халықтың ауыз әдебиетінен берік орын алып, сол арқылы атадан балаға мирас болып қалып отырған. Астрономияға байланысты аңыздар, мифтік әңгімелер, ертегілер, жырлар, жүмбақтар, мақалдар мен мәтелдер қазақ ауыз әдебиетінде ұшан-теңіз. Сондай-ақ, қазақта «алтын Күн, күміс Ай, маржан жұлдызды» жырға қоспаған ақын жоқ. Мен бұлар жөнінде былтырғы жобамда талдап көрсеткенмін.

Ал биылғы жұмысымның жоспары 4 бөлімнен тұрады, мазмұны да өзгешелеу. Аспан әлемін алтын Күн, күміс Ай, маржан жұлдыздар билейді десек, қателеспеген болар едік. Таң атады, күн батады. Осылайша өмір өтеді дөңгелеп. Күн мен түнді алмастырған космологиялық әлем туралы не білеміз, алғашқы мифтер қалай пайда болды, тұңғыш қазақ космогониясының негізін салған кім, Алаштың символы саналған Күн бейнесі поэзияда қалай көрініс тапты, жұлдыздар ішіне қандай құпияларды бүгіп жатыр деген сұрақтарға аталмыш жұмыстан жауап ала аласыз.

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Көне мифтердің ізімен...

Адамның қиялдан, ойдан шығарылған барлық ауызекі дүниелері мифтер, аңыздар, әфсаналар, жырлар, ертегілер болып түрлі жанрларға жіктеледі. Бұл жанрлардың ортақ сипаттары көп болғанмен, оларды бір-бірінен ажыратып тұратын ерекшеліктері де бар.

Ертегілер – тұнып тұрған қиял-ғажайыптар: жануарлар адамша сөйлейді, батырлар жау әскерімен ғана емес, айдаһармен, жын-перілермен және басқа да халық қиялы тудырған жалмауыз құбыжықтармен шайқасады.

Аңыздар, әфсаналар нақты тарихи оқиғаларға, тарихта болған тұлғалардың өміріне негізделеді.

Ал ежелгі мифтердің ертегілер мен аңыздардан айырмашылығы – мифтердің мазмұнында ертедегі халықтардың жаратылыстық-ғылыми және тарихи таным-түсініктері көбірек ұшырасады.

Алғашқы мифтер бағзы замандарда пайда болған. Олай болса, мифтер – ежелгі адамдардың дүниетанымының көрінісі. Солар арқылы жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуы жөніндегі мыңдаған жылдар бұрынғы түсінік, көзқарастар бізге жетіп отыр. Бұл жөнінде филология ғылымдарының докторы, прфессор Сейіт Қасқабасов былай дейді: «Біздің қазақ фольклоры тұрғысынан қарағандағы миф деп отырғанымыз - жаратылыстың әр түрлі құбылыстары мен объектілерінің пайда болуын, аспан мен жердің жаратылуын, адамзаттың алғаш қалай пайда болғанын және аңдар мен қүстардың шығу тегі мен мінез-құлқын, ерекшеліктерін түсіндіріп баяндайтын прозалық шығармалар». [5.7]

Мифтерде халықтың шынайы тұрмыс-тіршілігі де адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастар да көрініс тапқан. Ертедегі көшпелілер өздерінің төрт түлік малын отарлап, үйірлеп, табындап өрістен өріске айдағанда ұлан-ғайыр түнгі аспанның жұлдыздарына көз тігіп, осынау ұшы-қиырсыз кеңістікте бағыт-бағдар алған. Сонымен бірге, жұлдыздарға ат қойып, айдар таққан: Үркер, Жетіқарақшы, Есекқырған, т.б.

Аспан денелері туралы қазақ мифтерінің сарыны гректің мифологиясына ұқсас. Бұл тегін емес. Тарих атасы Геродоттың айтуынша, «киіз туырлықты, шошақ бөрікті, бие сүтін ашытып ішетін» [8.9] біздердің арғы скиф-сақ бабаларымыз б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғасырларда Эллада (Греция) елімен етене араласып тұрған. Ахмет Байтұрсыновтың «Осы күнгі әдебиеттің түп үлгісі грек жұртынан алынған» [13.11] деген сөзі осыған дәлел бола алады. Грек мифтерінен ерекшелігі – гректер аспан денелеріне өздерінің көптеген құдайларының атын берсе, скифтердің және олардан кейінгі буынның бір бұтағы болатын қазақтардың мифтерінде аспан денелеріне құдай аты жапсырылмаған.

Табиғатты, дүниені тану мақсатында туған шығармаларды мифтер десек, мұндай көріністер космотық денелер, оның ішінде Күн, Ай, жұлдыздар жайлы мифтерден айқын көрінеді.

Аспан денелері туралы мифтердің басты өзгешелігі мен көнелік сипаты – аспан денелерінің бір замандарда адам болғандығы және олардың белгілі бір себептермен Айға, Күнге, жұлдыздарға айналғандығы.

Аңыз бойынша, «Ақбозат» пен «Көкбозат» күзетшісі бар және Темірқазыққа байланған арқандаулы жылқылар. «Жетіқарақшы» - оларды түні бойы аңдып, соңдарынан қалмай жүрген ұрылар. Бірақ «Күн – күзетші» шыға келеді де, оларды қуып тастайды.

Қазақ мифтерінде аспан денелерінің қозғалыстары табиғи нанымдылығымен ерекшеленеді. Мысалы, әлемнің айналу осінде орналасқан қозғалмайтын жұлдызды қазақтар Темірқазық деп атаған. Аспанда орнын ауыстырмайтын Темірқазыққа қарап, қазақтар сапар шеккенде, жол бағдарын анықтайды. Сондықтан да «Темірқазықты бетке ал» немесе «Темірқазық сол иығыңда болсын» деп жол сілтеген. [8.10]

Сондай-ақ, Тәңірдің, жер мен көктің жаралуы туралы ата-бабаларымыз мынадай аңыз келтірген: «Ерте заманда әлемді шексіз мұхит алып жатқан. Ол кезде жер де, көк те болмаған екен.…