Рефлексивті қабілеттерді дамыту ерекшеліктері

ОҚУШЫЛАРДЫҢ РЕФЛЕКСИВТІ ҚАБІЛЕТТЕРІН ДАМЫТУДЫҢ

ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Педагогикамен мектеп практикасындағы өзекті мәселелердің бірі – оқушылардың оқу іс-

әрекетінде рефлексивтік қабілеттерін қалыптастыру арқылы білім сапасын арттыру, білім

беруде өзін-өзі жетілдіруге, өз ісіне деген жауапкершілікті сезінуге тәрбиелеу. Рефлексия оқу үдерісінде оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге, өзін-өзі бағалауда өз іс-әрекетінің нәтижесін анықтауға мүмкіндік береді.

Оқушылардың жеке дара ерекшеліктерін және мүмкіншіліктерін ескере отырып, оқу іс-

әрекетінің барысын және нәтижесін бағалауға, бақылауға үйрету қажеттігі оқушыларда оқу іс-әрекетіне деген рефлексивтік қатынастарын бағытты қалыптастыруды талап етеді.

Психологияда рефлексия адам санасының ең маңызды ерекшелігі ретінде анықталады.

Рефлексия термині латын тілінде «reflekto»- керібұру; «refleksys»-кері қозғалу, кері бұрылу; «reflexio»- кері қарау деген мағынаны білдіреді. Рефлексия – субъектінің өзінді кішкі психикалық күйін тану үдерісі.

Психолог-педагог ғалымдардың еңбектерінде рефлексия ұғымына берілген

Анықтамаларды төрт топқа бөлуге болады:

1-топ - әлеуметтік – психологиялық анықтамалар: рефлексия – субъектінің ойлану, өз ойларын талдау, өзінің психикалық күйін саралау, өз әрекетін талдауға деген бейімділігі; рефлексия – ойлаумен іс-әрекетте – тұлғаның өзінің әрекететуінің механизмі; кооперациямен коммуникацияда - «үстіне», «сыртқа» позициясын ашығу механизмі; өзіндік танымда – ішкі бағыттылықта өзінің орнын анықтау механизмімен «Мен» шекарасын белгілеудің әдісі;

2-топ - логикалық-гносеологиялық анықтама бойынша рефлексия – адам ойының

қағидасы, өзіндік әрекеттердің алғышарттарын ұғыну, білімнің мазмұнына және оның

танымдық әдістеріне талдау жасау;

3-топ - әлеуметтік-философиялық анықтамалар бойынша рефлексия - өзіндік сананың

маңызды элементі, оны дамыту факторы; рефлексия – бұл ішкі қарама-қайшылықтардың

өзектілігін тауып, оларды шешу жолдарын көрсететін, өзінің тәжірибиелік іс-әрекетін сезінуге бағытталған, адамның өзін-өзі тану қабілеті;

4-топ - педагогикалық анықтамалар бойынша рефлексия - өзін-өзі танудың, түсінудің,

тексерудің, бағалаудың негізгі тәсілі және ойлаудың қажетті құралы[1].

Оқыту үдерісінде оқу іс-әрекетіндегі рефлексияны қалыптастырудың мақсаты –

оқушылардың оқу іс-әрекетінің компоненттерін білуін, мәселелерді шешу жолын түсінуін,

білімді меңгеруін, мәселені шешу жолында алынған нәтижені еске түсіруін, оқушының өзін-өзі тануын қамтамасыз ету. Мақсатқа қол жеткізуде рефлексиялық әрекеттерді, оларды жүзеге асыру жолдары мен түсінік деңгейлерін анықтау маңызды рөл атқарады.

Диагностикалық, ұйымдастырушылық, коммуникативтік, жобалық, шығармашылық,

коррекциялық, мотивациялық рефлексия қызметтерін сабақтың барлық кезеңдерінде, бір тарау не тақырыпты аяқтағаннан кейін қолдануға болады.

Рефлексия қызметіне қарай төмендегідей жіктеледі:

- көңіл-күй жағдайының рефлексиясы

- оқу материалы мазмұнының рефлексиясы

- шығармашылық рефлексиясы.

Көңіл-күй жағдайының рефлексиясы бойынша пайдаланылатын әдістерге көңіл-күйді

білдіретін смайликтер, әр түрлі түстер, көркем туындылар, музыка және көңіл-күй жағдайын бағалау жатады.

Оқу материалы мазмұнының рефлексиясы оқушының өтілген материал мазмұнын

қаншалықты деңгейде меңгергенін білдіреді.

Шығармашылық рефлексия- берілген оқу материалын меңгеріп қана қоймай,

пайдаланылған түрлі әдістер мен тәсілдерді игере отырып, өзіне қажеттісін таңдап алу.

Мысалы, «Жұлдызшалар», «Жеңіс баспалдағы» т.б. әдістерді пайдалануға болады.

Рефлексия түрлері жеке және топтық: жеке рефлексияны қалыптастыруда сауалнама

жүргізу, «Жауабын тап», «Егер, сен.......?» сияқты жұмыс түрлерін жүргізуге болады. Топтық рефлексияны қалыптастыруда «Миға шабуыл», «Қадам бас» сияқты тәсілдерді пайдаланады.

Педагог өзіне «Мен қандай жұмыстар жүргізіп жатырмын?», «Қандай мақсатпен?», «Қай

жерден қателік кетті?», «Әрі қарай қалай жұмыс жасаймын?» т.б сұрақтарды қою барысында рефлексиясы дамиды. Рефлексия- даму кілті, сабақтағы рефлексия - оқу үдерісінде жүзеге…