Сабақта жағымды психологиялық орта орнату баяндамасы

Сабақта жағымды эмоциялық орта орнату.

Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңына сәйкес «Білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу», мектептердің негізгі миссиясы «тұлға мен маман қалыптасатын орта құру» болып табылады. Үйрететін ұстаз емес, үйрететін – орта.

Мұндай ортада бірінші кезекте жағымды психологиялық климат құрылады, яғни оқушылар қауымы (топ, сынып) ішінде тұлғаның жан-жақты дамуы, бірлескен өнімді әрі тиімді жұмыс жасауына қолайлы тұлға аралық қатынастар мен жағдайлар жасалады.

Бірінші кезекте, жағымды психологиялық климат қауым (топ, аудитория, сынып) құрамына кіретін үйренушілердің еркіндігін меңзейді. Бұл еркіндік өзара сыйласымдық, жолдастық, бір-біріне бейімделу және бөтен пікір мен көзқарастарды жағымды тұрғыдан қабылдау мен оларды түсінуге деген ұмтылыстан, оларға төзе білуден тұрады. Ерік пен еркіндіктің негізі мәселесі «Неден?» емес. Егер осы сұрақты еркіндіктің негізі деп түсінсек, онда оқушыға «Не істесем де – өз еркім, өйткені мен ерікті адаммын!» деген жаңсақ ұғым пайда болуы ықтимал. Ал бұл түсінік оқушыларды жауапкершіліктен бас тартқызып, тек өз құқықтарын қадағалау жолына әкелуі ықтимал: «Оқығым келсе, оқимын! Оқығым келмесе, оқымаймын! Бұл – менің құқығым! Менің құқықтарымды ешкім де шектей алмайды!» Басқаша сөзбен айтқанда, оқушыда менмендік, эгоцентристік пиғылдар өршеленуі мүмкін.

Алайда еріктің басты сұрағы «Еркіндік неден?» емес, «Еркіндік не үшін?» (Э.Фромм). Шындығында да еркіндік не үшін қажет адамға?.. Әрине, өзін-өзі дамыту үшін, тұла бойындағы қабілет пен дарындарды жүзеге толыққанды асыру үшін, рухани және интеллектуалды деңгейде, білік- дағды мен құзырлылықтар тұрғысынан асқақтау мен шарықтау, кемелдену үшін қажет. Мұндай шығармашылық жұмыста адамды ешбір формалды тыйымдар, ескертпелер мен қатаң ережелер тежемеуі керек. Керісінше, олардың барлығы да тұлғаның дамуына көмек беріп, өсу мен

кемелденуге медет болғандығы абзал.Үйренушілер тек осындай жағдайда ғана оқу/үйрену үдересі тиімді сипат алатындығын түсінуі керек. Жағымды психологиялық климат құру – әр сабақтың және жалпылама алғанда бүкіл білім игеру үдересінің басты мақсаты. Үйренушілер әр сабақта жағымды атмосфераны орнатуға ұмтылу – жақсылық пен ізгілік нышаны деп түсінгені абзал.

Жағымды психологиялық климат құруда сабақ басында (қажет болған жағдайда сабақ ортасында) үйренушілердің көңілін көтеру үшін және олардың назарын сабаққа аудару мен жұмысқа ынталандыру мақсатында ойсергектер (ойашар деп те аталады) қолданған тиімді. Ойсергектер үйренушілерді еркін сезіндіріп, оларды секемдік пен сенімсіздіктен арылтудың тиімді амалдары болып табылады.Жағымды психологиялық климат құру үйретуші мен әрбір үйренушіден келесі ережелерді сақтауды талап етеді :

1. Үйрену үдересіне қатынасушылардың әрқайсымен өзара сыйластық пен сенімге негізделген жеке қарым- қатынас орнатуға мүдделі болу.

Сыйластық қарым-қатынасты оқу үдересінің ғана емес, сонымен бірге бүкіл өміріміздің мәні мен мағынасы деген философиялық түйін ұстанып, осындай жүздесуді сабақтың негізіне айналдыру керек. Дана қазақ «Сыйға – сый, сыраға – бал!», «Сыйлағанның құлы бол!» деп бекер айтпаған. Өзгені сыйлау арқылы біз өзіміздің ішкі дүниемізді ашып қана қоймай, оны дамыта, тереңдете түсетіндігіміз ақиқат. Өзгені сыйлау арқылы біз басқа адамды өз айтқанымызға иландырып, өз дегенімізге ортақтастырамыз, бір мәмілеге келуге ынталандырамыз. Оқушыларды фамилиясымен емес, есімімен атап, олармен қарым-қатынасты «Сіз» тұрғысынан қалыптастырса, шәкірттерді өзімізге қарай тартамыз емес пе?Адамға шүбә мен сенімсіздік емес, сенім артқан жөн. Сенім арту арқылы біз басқаларға жауапкершілік жүктейміз, оларды шабыттандырып, қанат бітіреміз.

2. Қарым-қатынаста қысым көрсетуден бас тартып, «жұмсақ» әдістерді қолдану.

Сабақ беруде халқымыздың «Жақсы сөз – жарым ырыс», «Жүзі жылыдан түңілме!», деген аталы сөздерін ұмытпаған абзал. Сондықтан да қысым көрсетуге негізделген әрекеттерді педагогикалық қызметтен аластату керек, өйткені олардың игі нәтижеге апаруы неғайбыл нәрсе.

Физиканың «Қандай да болмасын қысым қарсылыққа тура пропорционалды» деген заңын мектептен білеміз. Міне осы қағиданы француз философы әрі жазушысы, Нобель сыйлығының лауреаты Альбер Камю қоғамдық қатынастарға да қолданған. Неғұрлым қатты қысым жасасақ, соғұрлым қарсылық та күшейе түспек. Сондықтан да білім беру ісінде еш қысым көрсетуге жол бермей, қарым-қатынаста мейлінше жұмсақ болған шарт.

Көне қытай данышпаны Лао-цзы шамамен 2500 жыл бұрын былай депті: «Шөп өсіп тұрғанда жұмсақ болады да, өлгеннен кейін қатып қалады, адам да тірі кезінде жұмсақ та, өлгеннен кейін қатты болады. Демек, өмір дегеніміз – жұмсақтық, ал өлім – қаттылық. Ең жұмсақ нәрсе – су, ол қандай да болмасын кейіп (форма) қабылдап, кез келген қалыпқа енеді. Сонымен бірге қаттылықты жеңуде ең қуатты да су: тасығанда оның тегеурініне шыдайтын бір де бір қатты нәрсе/зат жоқ. Демек, жұмсақтық – күш. Демек, су сияқты жұмсақ болып, әр адамның бабын таба білу керек».

3. Әрбір үйренуші мен бүкіл топ жұмысына көмек пен жәрдем жасау, қол ұшын беруге дайындық.

Оқу үдересінде қатысушылардың барлығы да өздерінің ортақ іспен айналысып, маңызы бар проблеманы шешіп жатқандығын есте ұстауы қажет: «Илеп жүргеніміз – бір терінің пұшпағы». Сол себепті де әркімге қол ұшын беру – бірлескен жұмыстың нәтижелігін арттырады деп тұжырымдаған дұрыс. Ал ұстаздың оқу үдерісі барысында әрбір үйренуші мен топтың жұмысын, оның нәтижелерін қуаттап, қолдап, қолпаштап, олардың нәтижелеріне шын көңілден қуанып отыруы қажет.

Білім игеру үдерісінде бәсеке мен жарыстың бір ғана түрін қабылдауға болатын секілді. Ол – білім алушының өзімен өзі жарысуы. «Мен кеше қандай едім, бүгін содан асып түсуім керек! Мен кеше қанша біліп едім, бүгін одан да көп үйренуім қажет!» деген мағынада әр кез өсу мен дамуды мақсат тұту, әр мезетте өркендеуге ұмтылу – жарыс пен бәсекенің басты мазмұны. Сол себепті де оқушылардың бір-бірімен (жекелей немесе шағын топ құрамында) жарыспағаны дұрыс. Өйткені мұндай жағдайда жарыс басты мақсатқа айналып, негізгі үйрену мен даму мақсаттары екінші орынға шығып қалуы ықтимал. Ал бұл өз кезегінде оқушылардың қарым- қатынасына эгоистік мазмұн әкелуі мүмкін (қызғаныш,