Сәби тілін ертегі арқылы дамытуға арналған жинақ

Орындаған:Мыңжанова Г.К

Мазмұны:

І. Кіріспе

1.1 Мектепке дейінгі ұйымдарда ертегі арқылы балалардың тілін дамыту өзектілігі

ІІ. Негізгі бөлім

2.1 Балабақшада қолданылатын ертегі түрлері

2.2 Мектепке дейінгі ұйымдарда вариативтік бөлімді жүзеге асыру жолдары

III.Қорытынды

IV.Қолданылған әдебиеттер

Қосымшалар

Кіріспе

Ертегілерді сәби жастан бастап айта отыру, халық ауыз әдебиетімен сусындату келешек ұрпақтың ой ұшқырлығына тілінің байлығына сана сезімінің өсіп дамуына көп әсерін тигізеді.

Ертегілер көбінесе, қара сөз ретінде айтылатындықтан, оны халықтың ерте заманда шығарған көркем әңгімесі деп қараймыз.

Халық әдебиетінің басқа түрлері секілді, ертегілер де адам баласының еңбек-кәсіп ету, тұрмыс тіршілік құру тәжірибесіне байланысты туған. Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын жетік білмеген, олардың неліктен болатындығын толық түсінбеген ертедегі адамдар әр нәрсені қиял еткен; өздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған. Бұл жөніндегі ұғым-түсініктерін, нанымы мен сенімін әңгімелеп айтатын болған. Сөйтіп ертегі-әңгімелердің алғашқы үлгілері туған. (Халық шығармасының бұл түрі «ертегі» деп аталуының өзі-ақ, онда айтылатын әңгімелердің есте қалмаған ерте заманда туғандығын анғартады).

Қазақ ертегілерін тақырыбына қарай бірнеше топқа бөлуге болады. Олар: а) мифологиялық (қиял-ғажайып) ертегілер; ә) хайуанаттар (жан-жануарлар) жайындағы ертегілер; б) реалистік (Тұрмыс-салт) ертегілері.

Ертегілерді баланың тындауы, естіген ертегі мазмұнын қайталап айтып беруі, баланың сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеу тілін дамытып, тілдің грамматикалық құрылымын меңгеруде ғана емес, ерлікке, достыққа, үлкенге ізет, кішіге қамқорлық сияқты адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеуге, эстетикалық талғамын, қиялын дамытуға мүмкіндіктер беріп түрлі жауыздық, зүлымдық иелері арқылы жамандықтан жирендіреді.

Ата-ана бала түсінігіне лайықты мектеп жасына дейінгі балалар үшін тек қиял-ғажайып және хайуанаттар туралы ертегілер оқылатындығын ескергені жөн. Сәби балаларға (3-4 жас) ертегілерді ауызша әңгімелеп айтып беріп, ал ересек балаларға (5-6 жас) оқығанды тыңдатып және әңгімелету әдістерін жүргізуге болады. Себебі мектеп жасына дейінгі баланың жас кезеңдеріне қарай психикалық даму ерекшеліктерін ескеретін болсақ бала үшін ұзақ уақыт оқылған ертегіні зейін қоя отырып тыңдау қиынға соғады.

Ертегіні тындату арқылы балаға жан-жақты тәрбие беріп, дамытумен бірге, оқығанды шыдамдылықпен тыңдай білуге ұстамдылыққа үйрете аламыз, Әсіресе, ертегіні сюжетке қатысты түрлі-түсті суреттерді, картиналарды пайдалану арқылы әңгімелесу баланың қызығушылығы мен эстетикалық талғамын арттыра түсуде мол мумкіндіктер береді. Бала үшін сурет арқылы ертегі мазмұнын айтып беру, шығармашылық ойлауын, ұзақ уақыт есте сақтау қабілетін де дамытады.

Ертегілердегі балаларды аса қызықтыратын тағы бір жәйт-кейіпкерлердің аса айқын, дәл суреттелетіндігінде, олардың әрекеттері, іс-қимылы, мінездері қатты әсер етіп отырады. Тіпті жағымсыз кейіпкерлердің өздері де ақымақтығымен, қулығымен балаларды таң-тамаша қалдырады.

Негізгі бөлім:

Қыркүйек

Тапсырмалар

Апта

Тақырыптар

1-апта

«Ертегі еліне саяхат»

Ойын-сауық кеші

2-апта

«Шалқан» ертегісі

Ертегіні әңгімелеу

3-апта

«Шалқан» ертегісі

Ертегіні сахналау

4-апта

«Ер Төстік және оның достары»

Әңгімелеу

Қазан

1-апта

«Бауырсақ» ертегісі. Ертегімен бала өседі.

Әңгімелеу

2-апта

«Бауырсақ» ертегісі. Ертегімен бала өседі.

Сахналау

3-апта

«Қарлығаш пен дәуіт».Дыбыстар әлемі.

Әңгімелеу

4-апта

«Қарлығаш пен дәуіт».Дыбыстар әлемі.

Кешенді сабақ

Қараша

1-апта

«Шұбар тауық»

Әңгімлеу

2-апта

«Шұбар тауық»

Сахналау ертегіні

3-апта

«Мақта қыз бен мысық» ертегісі

Әңгімелеу

4-апта

«Мақта қыз бен мысық» ертегісі

Сахналау

Желтоқсан

1-апта

«Қолғап» Ә.Дүйсенбиев

Ертегіні әңгімелеу

2-апта

«Қолғап» Ә.Дүйсенбиев

Сахналау

3-апта

«Төлдердің айтысы» ертегісі

Ертегіні әңгімелеу

4-апта

«Төлдердің айтысы» ертегісі

Сахналау

Қаңтар

1-апта

«Арыстан мен тышқан» ертегісі

Әңгімелеу

2-апта

«Арыстан мен тышқан» ертегісі

Кешенді сабақ

3-апта

«Ақымақ қасқыр»

Әңгімелеп беру

4-апта

«Ақымақ қасқыр»

Ертегінісахналау

Ақпан

1-апта

«Қыс» ертегісі

Әңгімелеу

2-апта

«Жеті лақ» ертегісі

Әңгімелеу

3-апта

«Жеті лақ» » ертегісі

Ертегінісахналау

4-апта

« Жақсы мен жаман»

Ертегіні әңгімелеу

Наурыз

1-апта

«Қызыл телпек» ертегісі

Әңгімелеу

2-апта

«Менің әжем» ертегісі

Әңгімелеу

3-апта

«Қызыл телпек» ертегісі

Ертегіні сахналау

4-апта

«Ойдан шыққан әңгіме»

Әңгіме құрастыру

Сәуір

1-апта

«Екі әтеш»

Әңгімелеу

2-апта

«Қасқыр мен егінші» ертегісі

Әңгімелеу

3-апта

«Екі әтеш» ертегісі

Сахналау

4-апта

«Айна»

Әңгімелеу

Мамыр

1-апта

«Ақымақ қасқыр» ертегісі

Ертегіні әңгімелеу

2-апта

«Ақымақ қасқыр» ертегісі

Саханалау

3-апта

«Жайлауда» Н. Жанаев

Әңгімелеу

4-апта

Қорытынды

Қайталау

Қорытынды

Балалар ертегілерге және әдеби шығармаларға суретшілердің иллюстрацияларын қарастыруға, кейіпкерлер қарым-қатынасының мінез-құлықтары мен тәсілдерін, өзара қарым-қатынасын талқылауға және әрекеттері мен мінез-құлқына өзінің қарым-қатынасын көрсетуді үйретуді жалғастыру.Әдістемелік нұсқауда балалардың ертегі жөніндегі ұғымдары кеңейтіліп нақтыланады, олар достық, жақсы-жамандықты, әр түрлі тапсырмаларды орындауға және шапшаңдыққа тәрбиеленеді. Осының негізінде құмарлығы,байқай білуі, логикалық ойлауы, шығармашылығы, айналаға эстетикалық қатынасы, байланыстырып сөйлеу және келістіре әңгіме құрастыра білу, есте сақтау дағдылары қалыптастырылады. Балалардың тілін дамыту үшін бұл нұсқауда әр түрлі ертегі таныстыру сабақтары, әр түрлі тапсырмаларды орындау бойынша сабақтар пайдаланған.

Балалар түсініктерін мейлінше көркем тілмен өз сөздерімен айтып,бала тілін жан-жақты дамытып, қалыптастыруда қазақ халқының ауызекі шығармашылығыныңхалықтық әсем сөз өрнектері балалар түсінігіне лайықты, тілге орамды болуы тиіс.Ертегілерді бала тындап, естіген ертегі мазмұнын қайталап айтып береді.Ата-ана бала түсінігіне лайықты мектеп жасына дейінгі балалар үшін жас ерекшеліктеріне сай ертегілер алғаны жөн.Халық ауыз әдебиетінің бай мұрасы –ертегілерді қай-қайсымыз болса да тыңдап,оқып өстік.Қазақ халқы қашанда жақсылыққа ұмтылған,жарқын күнді алдағы күннен күткен.Оның айғағы сол халық ертегілері болса керек.

Ертегілерде қоғам өмірінің көптеген мәселелерін қамтиды.Оларды халық тілегі ,көпшілік мүддесі тұрғысынан әңгімелейді және ертегілерде айтылатын әңгімелердің қайсысына болса да халық өзінше қорытынды жасап,әділ бағасын беріп отырады,нені ұнатады,нені жек көретіндігін суреттейді.Әсіресе, қазақ халқының тұрмыс-салтына байланысты туған ертегілерде ұшан-теңіз мәселелер көтерілді,қоғамдық мәні бар жайларды баяндауға да болады.Солардың бәрінде халықтың саны да,міні де ,қостауы мен құптауы да айтылады.

Пайдаланған әдебиеттер:

Нормативтік құжаттар:

1.Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030» Жолдау

Негізгі құжаттар

2. Е.Круглова. Ақылды ертегілер. – Аруна баспанасы, 2006 ж.

3. С.Қалиұлы. Жануарлар туралы ертегілер. – Аруна баспанасы, 2013ж.

4. Қ.Байғабылова. Ертегілер елінде – Аруна баспанасы, 2009ж.

5. . Қиял-ғажайып ертегілер – аруна баспанасы 2012ж

7. Т.Айтбайұлы. Жыл он екі ай. – 2010ж

Қосымша құжаттар

Балдырған журналы –№3, 2014ж

Интернет-ресурстар

http://zkoipk.kz/component/content/article/664-confnis.html

Қосымшалар

«Ертегілер еліне саяхат» Ойын- сауық кеші

мақсаты :

Білімділігі: Балаларды қоршаған ортамен таныстыру, ертегінің қалайбасталып,қалайаяқталғаны жайлы ұғымын бекіту.

Дамытушылық:Балалардың ертегілер туралы түсініктерін бекіте отырып,ойлау қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік: Ойындар арқылы балалардың денсаулығын нығайтып, ептілікке, жылдамдыққа, қызығушылыққа, еліктеугетәрбиелеу.

көрнекі құралдар: Доп,отырғыш,себет,екі ат.

Балалар әуенмен топқа бір қатармен кіріп,жарты шеңбер болып тұрады.

Тәрбиеші: Балалар қараңдаршы бізге көптеген қонақтар келген екен,кәне амандасайықшы.

Балалар:Арайлап таң атты,

Жарқырайды қаламыз,

Жарқырайды балабақшамыз.

Қайырлы таң, балалар,

Қайырлы таң, апайлар,

Сәлеметсіздер ме,апайлар!

Тәрбиеші; Балалар,сендердің «Ертегілер еліне» барғыларың келе ме?

«Ертегілер еліне» барар жолымыз ұзақ,әрі кедергілері де бар.Кәне бір қатармен жолға шығайық.Міне,алдымыздан ирелең жол шықты,жыланша жүріп өтейік.Ал енді алдымызда үңгір, енді үңгірден өтуіміз керек.

Тәрбиеші: Міне балалар, «Ертегілер еліне» де келіп жеттік.(Айналадан құстың,судың дыбысы шығады) Балалар,қараңдаршы, «Ертегілер елінің» іші тып-тыныш, ағаштары

қалың өскен,неткен керемет әдемілік.Аңдар да көп екен,солай ма,

балалар?Осы кезде Қызыл телпек келеді.

Қызыл телпек: Сәлеметсіңдерме,балалар.Балалар сендер мені

таныдыңдар ма? Мен кіммін?

Балалар: Сәлеметсіз бе? Сіз ертегідегі Қызыл телпексіз.

Қызыл телпек: Балалар,біздің «Ертегілер еліне» қош келдіңіздер,кәне төрлетіңіздер.Балалар, қазір жылдың қай мезгілі?

Балалар: Қазір жылдың жаз мезгілі.

Қызыл телпек: Жаз мезгілінде неше ай бар?

Балалар: Үш ай бар.

Қызыл телпек: Оларды кім атап береді?

Балалар: Маусым,шілде,тамыз.

Қызыл телпек: Балалар, сендер ертегіні ұнатасыңдар ма? Мен

сендерге бір жұмбақ жасырайын,сендер мұқият тыңдап шешіп көріңдер.

Сыбыр шықса қашады,

Қырдан бірақ асады. Бұл не?

Балалар: Қоян.

Қызыл телпек: Жарайсыңдар,жұмбақтың шешуін дұрыс таптыңдар.

(осы кезде секіріп қоян шығады)

Қоян: Сәлеметсіңдер ме,балалар.Мен қай ертегідегі қоянмын?Балалар; «Айлакер қоян»ертегісіндегі қоянсың.

Қызыл телпек: Дұрыс,білесіңдер екен,ал сендер қоян туралы тақпақ

білесіңдер ме?

Балалар: Үзын құлақ сұр қоян,

Естіп қалып сыбдырды.

Ойлы- қырлы жерлермен,

Ытқып-ытқып жүгірді.

Қызыл телпек: Жарайсыңдар,балалар,мен сендерге тағы да жұмбақ

жасырайын,сендер шешіңдер. Қыс бойы жатады,

Тәтті ұйқыға батады.

Бұл не,балалар?

Балалар: аю.(қорбаңдап үш аю келеді).

Аюлар: Сәлеметсіңдер ме,балалар.Біз қай ертегідегі аюмыз?

Балалар: Сәлеметсіздер ме,аюлар.Сіздер «Үш аю» ертегісіндегі аюсыңдар.

Аю: Өте жақсы балалар,сендер ертегілерді жақсы біледі екенсіңдер.

Сендер аю туралы тақпақтар білесіңдер ме?

Балалар: Алып батыр балпаңмын,

Ақ ниетім, дарханмын.

Басқа аңға тимеймін,

Бапаң-балпаң билеймін.

Қызыл телпек: Жарайсыңдар,мен сендерге тағы да ертегі жасырайын,сендер қай ертегі екенін таба білесіңдер ме?

Мен атадан қаштым,

Мен әжеден қаштым.

Қояннан да қаштым

Балалар бұл қай ертегіден?

Балалар: «Бауырсақ»ертегісі. (Домалап бауырсақ келеді).

Бауырсақ: Сәлеметсіңдер ме,балалар.Мен кіммін?

Балалар: Сәлеметсіз бе, бауырсақ.

Қызыл телпек: Жарайсыңдар балалар,сендер тақпақ та,ертегі кейіпкерлерін де біледі екенсіңдер.

Тәрбиеші: Қызыл телпек,біздің балалар ертегі кейіпкерлері мен олар туралы тақпақтарды ғана емес,сонымен қатар ертегіні сахналай алады.Қазір біздің бүлдіршіндер «Алтын жұмыртқа»

ертегісін сахналайды.Ертегіні сахналау үшін ертегі кейіпкерлерін

таңдап алуымыз керек.Ол ұшін ойын ойнап,ойын үстінде өздерінің