Салт-дәстүрдің бала тәрбиесіндегі рөлі туралы мақала

ӘОЖ 316.362.1 Шуршитбай М. С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Өскемен қ., Қазақстан Республикасы

САЛТ-ДӘСТҮРДІҢ БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ РӨЛІ

Менің қарастырып жатқан мақаладағы тақырыбым қазіргі таңда да, ата-бабаларымыздың кезінде де үлкен жауапкершілікке ие болған. Қай заманда, қай қоғамда болсын алдында тұрған ең басты міндеттердің бірі – болашақ ұрпағын тәрбиелеу. Жан – жақты жетілген, ақыл парасаты мен мәдениеті мол, саналы ұрпақ тәрбиелеуде әр халықтың салт – дәстүрінен дамуындағы бағалы байлықтың нәрін біртіндеп сіңіру арқылы ғана жүзеге асыруға болады. Бүгінгі таңда мектепте оқып жатқан жас ұрпақты елжандылыққа тәрбиелейтін тағылымды тәлім-ұлттық рухта тәрбиелеу мен оқыту. Халқымыздың ұлттық мұрасын оқу – тәрбие ісімен сабақтастыру басты парызымыз. Балаларды қазақ халқының жеті ата шежіресі мен дастархан дәстүрлері арқылы тәрбиелеудің тұлғалық шарты – тәрбиенің оқушы тұлғасына (қолдау, қорғау, сенім көрсету, құрметтеу) бағыттылығы мен жас ерекшеліктерін ескеріп, оның дамуы мен әлеуметтік қалыптасуына жағдай жасауымыз қажет. Сондай-ақ, салт – дәстүр халықтың білгілі бір әдет – ғұрыптары мен байланысты туады. Салтқа қысқаша түсінік бере өтсек, ол халықтың кәсіп, сенім, тіршілігіне байланысты қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын дәстүрдің бір түрі. Ал ұлттық дәстүр – ол тарих барысында қалыптасып ұрпақтан-ұр

Діні мен дәстүрінің құндылықтарын бойына сіңіріп өскен ұрпақтың жат ағымдардың жетегіне еріп, әдепсіз әрекеттерге бой алдырмайтыны ақиқат. «Қандай да бір жaт ағымның жетегінде кетіп қалмауы үшін бірінші ол қазақи болып жетілуі, тұлға бойында қазақтық болуы керек. Қазақтың салт-дәстүрін бойына терең сіңірген бала басқа ағымдардың жетегіне ілесіп кетпейді». Олай болса ұрпақ тәрбиесінде ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлерін оқып үйрену, өнеге тұту, жас ұрпақты ізгішілікке баулу әрдайым басты назарда ұсталуы тиіс. Бірақ, өкінішке орай, соңғы кездері қоғамда жастар арсындағы суицидтің артуы, қыздардың кәмелет жасына жетпей ана атанып, жасанды түсік жасатуы, тапқан сәбиін шімірікпестен далаға тастап, өлімге қиюы, өзін мәпелеп өсірген ата-анасын кәпір санап, өз үйінен безінуі секілді небір азғындық әрекеттер көбейіп келеді. Дәстүрімізге жат, дінімізге қайшы мұндай жүгенсіз әрекеттердің артуына не себеп, кім кінәлі? Басты себептерінің бірі қазіргі таңдағы теледидар бетін ділімізге, дініміз бен салт-дәстүрімізге жат батыс пен өзге де елдердің тартымды етіп түсірілген мультфилмдері мен телесериалдары жаулап алған десек те болады. Ғаламтордағы адамды жауыздыққа, жабайылыққа, қатіг

кереғар түсініктерден жас ұрпақты, жаңа буынды қалай арашалауға болады? Оларға қандай тәрбие беру керек. Қазақ тарихында болмаған мұндай олқылықтардың орын алуына өз ана тілін, ата тарихын, асыл дінін, ғасырлар бойы білмегендік себеп болып отыр. Ұлттық құндылықтарымыз бен төл мәдениетіміздің, салт-дәстүріміздің ұмыт бола бастауынан адами қасиеттеріміз де аяққа тапталып жатқанын жасыра алмаймыз. Көрнекті қоғам қайраткері Мұстафа Шоқай «Ұлттық мәдениеттен жұрдай рухта тәрбиеленген ұрпақтан халқымыздың қажеті мен мүддесін жоқтайтын пайдалы азамат шықпайды» деген екен. Демек, ұлттық тәрбие – біздің ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп тапсыратын асыл қазынамыз...

Қазақ – рухани зор байлыққа ие халық. Ата- бабаларымыздың күнделікті өмірде қолданып келген әр мақал- мәтелі, нақыл сөзі, тыйым сөздері әлі күнге тәрбиенің бастау бұлағы болып келеді. Әр халықтың өзіндік салт-дәстүрі арқылы сол халықтың рухани, мәдени және адамгершілік қарым- қатынасы қалыптасады. Жаңа өмірдің есігін ашқан нәресте өмірге келгеннен кейін құлағына азан шақырып, ат қоюдан бастап, шілдехана, тұсау кесер батасы, сүндеттеу рәсімі сияқты салт-дәстүрлердің барлығы да баланың ой-санасын жетілдіріп, жеке тұлға болып өмірінің соңына дейін жалғасатын қазақы әдет-ғұрыптардың бәрі исламнан бастау алады. Бала тәрбиесі бесіктен басталып, бесік жыры, жыр-дастандар, әңгіме- хикаялар арқылы беріліп, баланың жастайынан тіршілікке, кәсіпке бейім болып өсуіне үлкен септігін тигізген. Бұл туралы зерттеуші ғалым Д.Ж.Айдаров «Діл және дәстүр» атты еңбегінде салт-дәстүр, әдет-ғұрып түсініктерінің қазақтың фольклорында, ауыз әдебиетінде, шежірелерінде, батырлық жырларында, қазіргі әдебиет пен өнерде, жалпы ұлттық танымында ерекше орын алатын ұғымдар екенін айтып, оларды қазақ халқымен ғасырлар бойы бірге жасасып келе жатқан, адам тәрбиесінің, әсіресе бала тәрбиесінің қағидалары мен ережелер

Басқа халықтар сияқты қазақ елінің де ұрпақ тәрбиелеуде мол тәжірибесі, жиған-тергені, озық ойлары мен өзіндік ерекшеліктері бар. Осындай мол мұраның «дәнегін мәпелеп