Шәмшіде Түлкібасқа ғашық болған мақаласы

Шәмші де Түлкібасқа ғашық болған

Көзі тірісінде өзіне лайық бағасын алмаған Шәмші Қалдаяқов туралы мен өткен жылдары «Түлкібаста Шәмшінің ізі қалған» деген айдармен екі естелік мақала жазған едім.

Түлкібас ауданы, бұрынғы Ванновкадағы біздің үй Шәкеннің ары- бері жолсапарында міндетті түрде қона жатып, демалып кететін өз үйіндей еді. Қазақтың «көп рет» дегенді кейде жүз рет деп әсерлеп жіберетін әдетіне салып «жүз рет біздің үйде болды» десем, аузым ауыра қоймас. Соны білетін таныстар Шәкеннің өмірі туралы менен жиі сұрайды.

Түлкібас ауданының 90 жылдың торқалы тойына орай ,Түлкібасқа ерекше ілтипат танытып, екінші туған жеріндей көрінетін Шәкеннің өмір жолы туралы қысқаша шолып өткенді жөн көрдім.

Өміржолы

Шәмші 1930 жылы тамыздың 15 жұлдызы күні «Темір» совхозында «Сарыкөлдің жағасында Қалдыяқ деген кедейдін қамыс күркесінде дүниеге келеді. Жамшид патшадай болсын деп атын Жамшид қояды. 27 жасында Шәмші ән патшасы «Вальс королі» атанады. Әкесінің айтуы мен «Қапланбек» мал дәрігерлік техникумына оқуға түседі.

Сахалин аралында әскери борышын өтеп, запастағы офицер шенін алады.Орысша сөйлегенде орыстарды шатастыратын дәрежеге осы жерде жетеді. Сауатты жазатын таза писарь- офицер болып шығады. Ерекше суық ауа- райына шыдай алмай , жылыну үшін «ақанмен» де осы жерде ауызданады.

Ташкенттегі Х.Хакимзаде атындағы музыкалық училищеге қабылданады. Атақты әнші Жамал Омарованың көмегімен Шәмші Алматыдағы Құрманғазы атындағы консерваторияға ауысады. Тұңғыш әні» Қаракөз» осында туады. 1957 жылы «Қайықта» әні конкруста нашар деп танылса да, Жамал Омарова мен Бибігүл Төлегенова бұл әнді өздері орындап атақты әнге айналдырып жібереді. Роза Бағланованың тапсырмасымен жазылған «Ақмандайлым», «Ақсұңқарым» Шәмшінің нағыз композитор екенін паш етеді. «Бақыт құшағында», «Сыр сұлуы», «Әнім сен едің» т.б әндері бүкіл қазақтың ән әлемінде жұлдыздай жарқырады.

2 курста Шәмшіні көре алмайтындардың ұйымдастырумен «төбелес ұйымдастырушы» деп оқудан шығарады. Шәуілдірдегі «Темір» совхозының көркемөнерпаздар үйірмесінің жетекшісі болады. Мұхтар Әлиев тамыз айында қайтадан Алматыға алып келеді. 1- Алматыдағы Донугев көшесіндегі тар барак үйде руы каракесек Нурила анасымен бірге тұратын Жамиламен бір кеште танысып, «Жамила атты қыз кездессе, бірден үйленемін деп жүр едім» деп үйленіп алады. Жамила апай орысша оқыған , тігін ісінің шебері , төренің қызы болып шығады.

Қоғамдық пікір Шәмшіні жоқтай бастаған соң 1961 жылы консерваторияға қайта алынады. Қазақстанның солтүстігіндегі облыстар Рессейге қосылады деген пікір желдей есе бастаған кезде, Шәмші де азаматтық позициясын танытып «Менің Қазақстаным» атты маршты ән жазады. (Бұл туралы бұрын Шамшырақ» газетінде жазғанмын). Бұл әнді алғаш орындаған- Жамал Омарова.

1962 жылы 12 қаңтарда Әбілқасым атты ұлдары дүниеге келеді.

1962 жылы ән бәйгесінде 1- орынды алғанын көре алмаған ректор Қожамжаров , оның оң қолы Дубовский Шәмшіні «тәртіпсіздігі және сабаққа нашар қатысқаны үшін» деп 2-рет оқудан шығарып жібереді. Шәмші бұл жоғарғы жақтың тапсырмасы екенін сезсе де, қолынан ештеңе келмейді. Өзбекәлі Жәнібековтің кеңесімен Шымкентке көшеді. Сонда «Бақыт құшағында» әнін жазады. Шымкенттегі Ильич көшесінен (Асқаров) үш бөлмелі пәтер беріледі. (Сол үйде қазір Ш.Қалдаяқовтың ғаламат ескерткіші тұр). Қаракөл совхозының директоры Шерім Ерманов үйін жиһазға толтырып тастайды. Алматыдағы жанұясын осы үйге көшіріп әкеледі. 1962 ж қабіріне бір уыс топырақ сала алмаған анасына арнап «Ана туралы жыр» дүниеге келеді. Темірланда Арыс өзенінің жағасында Қазақстан комсомолының көшбасшысы Өбекәлі Жәнібековтің ұйымдастырған фестиваліне арнап «Арыс…