Шығыс Қазақстан биоалуантүрлілігі туралы ғылыми баяндама

ДЕМЧИНОВ К.К. жоғары санатты география және биология

мұғалімі Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы №44

мектеп-лицейі» КММ

ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БИОАЛУАНТҮРЛІЛІК ОБЪЕКТІЛЕРІНІҢ РЕСУРСТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТИІМДІ

ПАЙДАЛАНУ

Қазақстан ғажайып табиғатын құрайтын экологиялық компоненттері мен физикалық-географиялық жағдайына байланысты өзіндік ерекшеліктеріне ие болған жеке табиғи кешен ретінде қарастырылады. Әсіресе, биологиялық ресурстары жағынан өте бай Қазақстанның Алтай аймағындағы Катонқарағай ауданы республикамыздың өз тұрғындары ғана емес, алыс және жақын шетелдерден келген меймандарды да қызықтырып келеді. Аймақтың қоңыржай климаттық белдеуде орналасуы, жылдың 4 маусымдық мезгілдерінің өте дәлдікпен өзгеріп отыруы оның Азия континентіндегі жер кіндігі іспеттес екені географиялық картада айқын көрініс беруде.Геофизикалық тұрғыдан баға беретін болсақ ,жердің төрт құбыласына бірдей қараған Алтайға ғарыштан келетін энергия көбірек таралатын көрінеді. Оның үстіне галактиканың астрономиялық заңдылықтарына байланысты, Алтайдың Қазақстандық территориясындағы атмосфералық қабат Жердің басқа бұрыштарына қарағанда ғарышқа жақынырақ орналасқанын астрофизиктер дәлелдеп отыр.Осындай дүниенің төрт бұрышына келетін ғарыштық энергияның басым бөлігі таралған аймақтың табиғатының өзіндік қайталанбас ерекшеліктері бар екеніне енді иланбасқа болмайды. Алтай жерінің осындай жерұйығы бар екені жөніндегі болжамды тұңғы

иелік еткен құт береке қонған мекен. Әлемге әйгілі болған ғұн мен сақтардың өркениеті, олар мекендеген табиғатпен етене жақын, тікелей байланысты болғанын археологиялық зерттеу дәлелдеді.

«Физиотерапия» термині «табиғатпен емдеу» деген мағынаны білдіреді.Яғни медицинада сауықтыру үшін табиғи (физикалық) факторларды қолдану деп түсінеміз. Ондай сауықтыру факторларына: электр энергиясы, жарық, ультрадыбыс пен магниттік энергия, су және жылумен емдеу процедуралары жатады.Сондай-ақ физиотерапиялық тәсілдерге ароматерапия (гүлдер мен ағаштардың бөлетін фитонцидтерінің хош иістерін) және музыка әуендері мен құстардың сайрайтын әуездерін пайдалану арқылы емдеу түрлерін жатқызуға болады.Курортты аймақтарда табиғи факторлармен емдеу үшін терренкур(биік таудың таза ауасы мен теңізден соғатын желді),гелиотерапия (күннің сәулесін) теңіз суы мен минералды шипалы батпақтарды, родонмен байытылған геотермальді бұлақтардың көздерін пайдаланады. Табиғи факторлардың ішінде кеңінен қолданылып келе жатқандары фитотерапия мен зоотерапия. Бұл әдістер тікелей тірі организмдермен байланысты болғандықтан, олардың ағзаларындағы бейорганикалық және органикалық заттардың құрамы зерттелгеннен кейін шипалық ресурстар ретінде пайдаланылады.Экологиялық тұрғыдан баға берсек, өсімдіктер мен жануарлардың ағзаларының құрамындағы заттар, әсіресе микроэлементтер олар мекендейтін табиғи ортаның табиғатына

алады. Міне, сондықтан Қазақстандық Алтайдың физиотерапиялық ресурстарына сұраныс көбірек. Аймақтағы рыноктарда, Алтайдың балы, Алтайдың маралының пантокрині, Алтайдың дәрілік өсімдіктері деген ерекше бағалануды жиі естуге болады. Қазіргі кезде аймақта физиотерапиялық ресурстарды тиімді пайдалану мүмкіндігі бар екенін зерттеулер көрсетті. Табиғи факторлармен емдеудің түрлерініңбірі-зоотерапия.Зоотерапия біріншіден -жануарларды спорттық және эстетикалық бағытта емдеуге пайдалану болса, екіншіден-олардың ағзаларынан алынатын биологиялық белсенді заттарды емдік препараттар жасау үшін фармакологиялық шикізат ретінде қолдану болып отыр. Аймақ тұрғындары зоотерапияның кейбір бағыттарын бұрыннан бері пайдаланып келеді- . Қазірде кешенді түрде дамыту үшін, аймақтың экономикалық мәселесін шешетін инвестицияны көптеп тарту көзделген.Аймақтағы табиғи емдік ресурстарды үнемдей отырып кешенді түрде, толық мүмкіндігімен пайдаланып туристік-физиотерапиялық кластерді дамытуға жағдай барына дәлел табылып отыр. Енді Қазақстандық Алтай аймағында зоотерапиялық қандай мүмкіндіктердің бар екеніне баға беріп көрелік.

1-сызба- Қазақстандық Алтай аймағында зоотерапиялық ресурстардың жіктелуі

Сүтқоректі жануарлардың

ағзасынан

алынатын

Құрттардың

ағзасынан

алынатын препараттар

Бунақденелілердің

ағзасынан

алынатын препараттар

Спорттық мақсатта

пайдаланылатын

жануарлар

Аңшылық- саятшылыққа пайдаланатын

жануарлар

Жорғалауыштард

ың ағзасынан

алынатын препараттар

Эстетикалық

мақсатта пайдаланатын

жануарлар ЗООТЕРАПИЯ

Жыланның уы. Көне заманнан бері медицина саласында кеңінен қолданылып келе жатқан табиғи ем-дәрілердің ішінде ең танымалы жыланның уы, терісі және еті. Жылан уынан жасалған дәрілік препараттармен буын мен сүйек ауруларын, терісі мен етінен жасалған дәрілермен ішек-қарын және тыныс жолдары ауруларын емдеген. Халық медицинасында, жылан ағзасынан алынған препараттарды жиі қолдануда. Қазақстандық Алтайда кездесетін улы жыландардың бірі – сұржылан. Аймақтағы фаунада ол сирек кездеседі. Өкінішке орай, жыланды осы мақсатқа пайдаланудан немесе оның улылығына қарап зиянды деп түсінгеннен аяусыз қыруға байланысты көпшілік түрлері жойылуда. Соңғы кездерде улы жыландарды арнайы тәлімбақтарда(питомниктерде) құнды медициналық препараттар мен вакциналар алатын донорлық жануарлар ретінде өсіріп баптайды. [1]

. Аюдың медицинадағы маңызы. Қазақстандық Алтайдың таулы аймақтарында мекендейтін кәсіптік маңызы бар ірі сүтқоректілердің бірі – қоңыр аю. Оның салмағы 250 кг, денесінің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді. Жаз бойы өсімдіктердің түрлі мүшелерін: тамырын, жапыраған, әсіресе жемісін қорек етеді. Сирек болсын жануарлар текті қорекпен қоректенеді, сондай-ақ омарта шаруашылығы дамыған жерлерде оларға тұтқиылдан келіп бал өнімдерін,сирек жағдайларда ірі илеулерді бұзып, құмырсқаларды сүйсініп жейді. Қысқы ұйқыға кетер алдында ағзасында қалың май қорын жинайды. Аю ағзасынан аңшы кәсіпкерлер майы мен өтін алады. Бұл өнімдер халық медицинасында, әсіресе майы асқазан, тыныс жолдарының қабынуы мен түрлі сүйек пен буын ауруларына пайдаланылса, өті тері, буын, асқорыту мүшелерінің ауруларын емдеуге кеңінен қолданылады.[3]

Құдырдың кәсіптік және медициналық маңызы. Алтай тауының самырсынды мүкті ормандарында мекендейтін бұғы тұқымдастарының ең кішкентай түрі- құдыр. Денесінің тұрқы 85-100 см болса, биіктігі небары 70 см жетеді. Басқа бұғы тұқымдастарынан тағы бір айырмашылығы мүйізі жоқ, бірақ

аталықтарының үстіңгі жақ сүйектерінде орналасқан ұзындығы 7 см жуық иілген қос азу тістері болады. Кәсіптік мақсатта құдырды жұмсақ замш былғары жасайтын терісі, дәмді нәзік еті және парфюмерия өнеркәсібінде әтір жасайтын аталықтарының мускус бездерін өндіру үшін аулап пайдаланады. Биохимиялық зерттеудің нәтижесінде құдырдың аталықтарынан алынатын «мускус» деп аталатын бездерінде биологиялық белсенді қоңыр түсті түйіршікті заттардың бар екені анықталды. Бұл заттардың құрамы да айтарлықтай күрделі болып шықты. Гормональді пәрменді қосылыстардың ішінде макроциклді кетондар тобы болатын өзіндік хош иісті ақуыз, май, холестерин, түрлі тұздар кездесетіндігі дәлелденді. Халық медицинасында құдырдың аталықтарынан алынатын мускусты дәрі ретінде жүйке жүйесінің аурулары мен белсіздікті емдеу үшін пайдаланылады. Соңғы кезде қаскерліктің салдарынан құдырдың саны күрт төмендеп кетті. Қазір ШҚО территориясында ол тек Бұқтырма өзенінің сол жақ жағалауында негізінен Оңтүстік Алтайдадың солтүстік беткейінде, Тарбағатай, Сарымсақты және Нарым жоталарында ауқымы 30 га жердегі территорияны иемденеді. Құдырдың Қазақстандағы жалпы саны 1000-1200 дарақ екені статистика бойынша дәлелденді.Сондық құдыр д

Суыр ертеден келе жатқан пайдалы жануар. Өлкеміздегі көне заманнан келе жатқан майының шипалық қасиеті бар жануарларының бірі суыр. Денесінің ұзындығы 60 см, салмағы 8 кг жететін кемірушілердің ішіндегі ең ірі аң. Суырды аңшылық кәсіптік мақсатта терісі мен майы үшін, кейде шипалық қасиетіне байланысты еті үшін аулайды. Суырдың майын ағзасынан бөліп алғаннан кейін бірнеше рет тазартудан өткізіп тыныс жолдары қабынғанда , туберкулез дертіне