Суды қорғау және ұтымды пайдалану таныстырылымы

Суды қорғау және оны ұтымды пайдалану

Жоспар :

1. Су ресурстардың жалпы сипатамасы .

2. Су ресурстарды ластаушы көздер .

3. Су ресурстарды қорғау және үнемді пайдалану .

4. Механикалық әдіс .

5. Биологиялық әдіс .

6. Химиялық әдіс .

7. Физико- химиялық әдіс .

Су ресурстардың жалпы сипаттамасы

Табиғат байлықтарының қымбатты тірлерінің бірі -су. Су тіршілік көзі,сусыз өмір жоқ .

Жалпы планетарлық деңгейде су сарқылмайтын ресурстарға жатады . Өйткені оның жалпы планетадағы мөлшері мұхит , атмосфера және құрылықта үнемі жүріп отыратын су айналымы нәтижесінде толықтырылып отырады . Су планетамыздың 70,8% бөлігін алып жатыр . Бүкіл су қорының 97% Әлемдік мұхиттың үлесіне тиеді . Тұщы сулардың көпшілігі (70%) қар және мұздықтар түрінде . Жер асты сулардың еншісіне тұщы су қорларының 23% тиеді .

Қазіргі таңда тұщы сулардың әртүрлі ластаушылармен : пестицидтермен және химикаттармен , мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластануы негізгі мәселелердің бірі болып отыр . Өнеркәсіпті елдерде су айдындары мен су қоймаларының ластануы күннен-күнге артуда . Мұхиттардың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы бүкіл дүние жүзінде мұнай өнімдерін көптеп қолдануға байланысты болып отыр . Осының әсерінен теңіз шельфтерінде мұнай өндіру , танкерлік флот дамуда . Мұнай өндіру және оны тасымалдау кезінде , құбырларда жиі авариялар болып нәтижесінде мұхит бетінде мұнайлы дақтар жүздеген , мындаған километр жерді ластайды . Су ресурстарына және ондағы тіршілік иелеріне теріс әсер ететін заттардың бірі , өнеркәсіп орындарынан бөлінетін улы органикалық заттар . Мұндай улы заттар өнеркәсіп орындарында , транспортта , коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықта кеңінен қолданылуда . Ағын сулардағы бұл заттардың мөлшері әдетте 5-15 мг/л- ді құрайды . Ал осы заттардың шекті мөлшері бар болғаны 0,1 мг/л- ді құрайды .

Басқа ластаушылардан : металдарды ( сынап , қорғасын , мыс, марганец, қалайы , мырыш , хром), радиоактивті элементтерді , ауыл шаруашылығы егіс алқаптарынан және мал шаруашылығы фермаларынан түсетін улы химикаттарды атауға болады . Металдардың ішінен су қоры үшін ең қауіптісі сынап , қорғасын және олардың қосылыстары .

Су қорларының ластануының бір түрі - жылулы ластану . Өнеркәсіп орындары , электр станциялары су айдынына жылы суларды жиі төгеді . Бұл өз кезегінде су температурасының көтерілуіне алып келеді . Судың температурасы көтерілгенде онда оттегі мөлшері азайып , судағы лас қосылыстардың улылығы арта түседі де биологиялық тепе- теңділік бұзылады . Лас суда температураның көтерілуімен ауру қоздырғыш микроорганизмдер мен вирустар жылдам көбейе бастайды . Сосын ішкен су арқылы организмнің ішіне түсіп әртүрлі аурулар тұдыруы мүмкін .

Жер асты сулары көп аудандарда тұщы сулардың көзі болып табылады . Алайда соңғы кезде адамның шаруашылық тіршілігі барысында көптеген жер асты сулары да ластануда . Адамзат өз қажеті үшін тұщы судың орасан көп мөлшерін пайдаланады . Негізгі тұтынушылар - өнеркәсіп орындары және ауыл шаруашылығы . Сондай-ақ тұщы суларды көп пайдаланатын салаларға - тау- кен орындары , химия, мұнай химиясы , қағаз - целлюлоза, тамақ өнеркәсіптері жатады . Бұлардың еншісіне бүкіл өнеркәсіпке жұмсалатын судың 70% келеді .

Қазіргі таңда адам коммуналдық-тұрмыстық қажеттілігі үшін ас суды көп пайдалануда . Қолданатын судың мөлшері аймаққа , өмір сүру деңгейіне байланысты адам басына шақ қанда 3 литрден 700 литрге дейін келеді . Өткен 50-60 жыл ішіндегі суды пайдалану мәліметтеріне сүйене отырып , жыл сайын суды пайдалану артып , табиғат үшін орны толмайтын судың мөлшері 4-5%- ды құрайтыны есептелген . Суды пайдалану және ысырап ету осы қарқынмен жалғаса берсе, халық санының өсуіне және өндіріс орындарының дамуына байланысты 2100 жылға адамзат тұщы судың бүкіл қорын тауысуы мүмкін . Қазіргі кездің өзшде тұщы судың жетіспеуі , су ресурстары жеткілікті жерлердің өзінде де байқала бастады . Тұщы сумен қала халқының 20%, ауыл халқының 50% қанағаттандырылмай отыр .

Су ресурстарды ластаушы көздер

Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын аландатып отыр . Бұл мәселе Қазақстанға да тән . Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдірумен аяқталады .

Су айдындарының ластануын былайша топтайды :

• биологиялық ластану : өсімдік , жануар , микроорганизмдер және аш бейімді заттар • химиялық ластану : уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер • физикалық ластану : жылу-қызу , электр-магнитті өріс , радиоактивті заттар

Судың сапасы , ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады . Судың құрамындағы химиялық қоспалар , тұздық құрамы , еріген бөлшектер , температура әр түрлі болуы мүмкін .

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз судың 100-ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған . Ал Қазақстанда ауыз су сапасы МемСТ 287482 бойынша 30 міндетті көрсеткішпен анықталады . Су бассейнінің ластануының негізгі себептері - тазартылмаған ағын суларды өзен-көлдерге жіберу .

Бұған жол беретіндері :

• тұрғын-үй коммуналдық шаруашылықтар ; • өнеркәсіп орындары ; • ауыл шаруашылығын химияландыру : • халық шаруашылығының басқа да салалары .

Ағын суларға құйылатын лас сулар да бірнеше топқа бөлінеді . Оларды қоспалар ( ерімейтін , коллоидты , еритіндер ), лас сулар ( минералдық , органикалық , бактериалдық , биологиялық ) деп жіктейді . Лас сулардың ішінде тұрмыстық сарқынды суларда органикалық заттар 58%, минералдық заттар 42 тей болады . Өнеркәсіпте пайдаланылатын сулар мен синтетикалық жуатын заттармен сулардың ластануы өте қауіпті . Бұлар – химиялық ластану көздері . Соның ішінде сулы экожүйелердің пестицид, гербицид және басқа да химиялық улы препараттармен ластануы Қазақстанда кең етек алған .

Мәселен , мақта мен күріш , жеміс - жидек , бау-бақша , теплица ( жылы жай ) зиянкестеріне қарсы бұрынғы Кеңес үкіметі кезеңінде өте көп химиялық заттар пайдаланылған Нәтижесінде , су ластанып , оның сапасы мен микрфлорасы және микрофаунасы , ірі хайуанаттар , құстар зардап шеккен . өз кезегінде химиялық заттардың зиянды қосылыстары азық – түлікпен адам организмін кері әсерін тигізді . Қазіргі кезде ашық өзен , көл суларымен қатар жер асты сулары да сарқынды , шайынды сулармен және еріген зиянды заттармен ластанып отыр .

Оның негізгі ластану көздері мыналар :

• өнеркәсіп өнімдерін сақтайтын қоймалар ; • химиялық заттар және тыңайтқыштар ; • тұрмыстық қалдықтар ; • жер асты суларымен жалғанатын құбырлар ; • ірі құрылыс учаскелері ; • күзгі алаңдар , бұрғы-скважиналары болып табылады .

• Концентрациялардың шекті көрсеткіштері бойынша су сапасының гидрохимиялық көрсеткіштері басты критерийлер болып табылады . Мұның үстіне ПДК ( шекті рұқсат етілген концентрация) көрсеткіштері әртүрлі болады : олар балық шаруашылығы , шаруашылық ауыз су және коммуналдық тұрмыстық су пайдаланатын су бөгендеріне арналған . Аталған шаруашылық обьектілерінің су сапасына қоятын талаптары да әртүрлі .

Су ресурстарды қорғау және үнемді пайдалану

Қазақстан Республикасының су кодексі 1993жылы наурыз айының 31 жұлдызында қабылданды . Кодексте қойылған негізгі міндет - су қорларын ластанудан , таусылудан қорғау , зиянды әсерлерден болдырмау , суды пайдалануда заңдылықты күшейту , халықтық экономика салдарын қажетін өтеу үшін суды ұтымды пайдалану .