Сүйінбай айтыстарының көркемдік ерекшелігі

Сүйінбай айтыстарының көркемдік ерекшелігі

Қазақтағы айтыс өнерінің ең шырқау биікке көтерліген тұсы, ең бір гүлденген шағы нақ осы аталған өнер иелері өмір сүрген ХІХ ғасырдың іші еді. Оған ақындардың мынандай айтыстарын атауымызға болады: «Сүйінбай мен Тезек төре», «Сүйінбай мен Қатаған», «Сүйінбай мен Өзипа», «Шөже мен Орынбай», «Әсет пен Кемпірбай», «Омарқұл мен Тәбия», «Жамбыл мен Құлманбет» «Ұлбике мен Күдері қожа», «Бақтыбай мен Мәйке қыз», «Құлыншақ пен Майлықожа», тағы басқалар. Сайып келгенде, қазақ халық ақындары әйел-еркек демей, қыз-қырқын, бозбала, келін-кепшік деп бөлектеп жатпай, жаппай айтыса берген. Талант-тапқырлық таластырып, тіл безеп белдесіп, әбден сілкілесіп сынасқан [1, 123].

Қазақ халқының ХІХ ғасырдағы өмір шындығы, тарихи-қоғамдық даму үдерістері мен ұлттық түр-тұлғасы өлең сөздің жарық жұлдызы Сүйінбай Аронұлының шығармашылығында барынша жан-жақты көркем сәулеленген. Жыр дүлдүлі Сүйінбайдың поэзиясы әрқашан терең философиясымен, ой сұлулығымен және тіліндегі соны поэтикалық өрнек-нақыштарымен ерекшеленеді. Оның ақындық, азаматтық даңқы туған жерінің шегінен асып, туысқан қырғыз, қарақалпақ халықтарына және өз ішіміздегі татар, башқұрт, ұйғыр, өзбек жұрттарына да кеңінен мәлім болды. Міне, сондықтан да академик-жазушы Мұхтар Әуезов Сүйінбайды «Айтыс өнерінің алтын діңгегі» деп атаған.

Сүйінбай айтыстары – өмір шындығының айнасы. Мұрағат құжаттары мен тарихи әдебиет деректері Сүйінбай Аронұлының айтыстарында сөз болған оқиға, құбылыстардың және жеке адамдар әрекеттерінің өмірде болған шындыққа тікелей қатыстылығын айнытпай дәлелдейді. Мұның өзі Сүйінбайдың айтыстарының тарихи тамырының беріктігін, ақынның ешқашан негізсіз сөйлемейтіндігін, жалған айтпайтындығын анық көрсетеді.

Айтыс майталманы Сүйінбай тілінің жұмбағы өте терең де көркем. Ақынның айтыс өлеңдерінің өлшем-құрылысы алуан түрлі. Ондағы шумақ сандары екі, үш, төрт, бес шумақтан бастап, одан да көп шумақты болып келеді. Олардың әрқайсысындағы өлең жолдарының аз, көптігіне орай шумақтар: екі тармақты, үш тармақты, төрт тармақты, бес тармақты, алты тармақты, жеті тармақты, сегіз тармақты, тоғыз тармақты, он тармақты шумақ және біртұтас түйдекпен айтылатын көп тармақты шумақ түрінде кездеседі [2, 56].

Сүйінбайдың өлеңдері мен айтыстарынан халықтың әлеуметтік жағдайын, сол кезеңдегі қоғамның көрінісін көреміз. Әсіресе, ақиық ақынның айтыстарында қоғамдағы келеңсіз құбылыстар, байдың өзінен төмендерге күш көрсетуі, сол замандағы халықтың басындағы көптеген қоғамдық-әлеуметтік мәселелер тереңінен қозғалған. Сүйінбай айтыстары тілінің өткірлігімен, замана шындығын ашық, ешкімнен қаймықпай айтуымен ерекшеленеді. Оның айтыстарындағы сөздерінің көркемдігі мен айшықты теңеулерді қолдана білуі, тапқырлығы, қиыннан қиыстыра отырып қарсыласының осал тұсын көрсете білуінен Сүйінбайдың асқан дарын иесі екендігіне куә боламыз.

Сондай-ақ, атақты адуын ақын-жыраулар айтысы және музыкалық шығарма күй тартып таласушылар бірте-бірте бір елдің шеңберінен шығып, халықаралық деңгейге көтерілген. Оның дәлелін қазақ пен қырғыз, қарақалпақ ел ақын-ырчыларының, қомызшы-қияқшыларының өнер жарыстарынан көреміз. Мысалы: «Сүйінбай мен Тезек төре», «Сүйінбай мен Қатаған», «Қаңтарбай мен Арыстанбек», «Қалмырза мен Сарбас», «Құлманбет пен қырғыз қызы Қаламқас», т.б. Осы санамаланған айтыстар ішінде Сүйінбай мен Тезек төренің арасындағы сөз сайысы айрықша назар аударады.

Сүйінбай Аронұлының ақындығы тек қазақ еліне ғана емес, өзге халықтарға да таралған. Сұлу сөзден сарай салған ақынның айтыстарындағы қарсыластарына айтқан сөздері мірдің оғындай. Мәселен, қырғыз ақыны Қатағанмен айтысында оның осал тұстарын бетіне айтып, әшкерелеуінен-ақ, Сүйінбайдың өткірлігін, мәрттігін аңғарамыз. Сүйінбайдың поэзиясына зер салып қарағанда, халықтың басындағы жағдайды, әл-ауқатын көрсеткендігін байқаймыз. Сондықтан да Сүйінбай Аронұлы өзі өмір сүрген қоғамдағы барлық жағдайды тереңінен түсініп, тек қана шындықты айтқан болатын. Оның шығармаларының өміршеңдігі де –шыншылдығында, ақиқатты айта білуінде болып табылады.

Жалпы халыққа кеңінен танымал әйгілі айтыстардың алабөтен айшықтысы – ұлы ақын Сүйінбай мен ұлы жүз албан болыстарының аға сұлтаны Тезек төре арасында өткен сөз барымтасы дер едік. «Сүйінбай мен Тезек төренің айтысы» – халық арасына кең тараған, әлеуметтік мәні терең, көпке белгілі, әйгілі айтыс. Осы уақытқа дейін ұмытылмай хатқа түсіп, елдің қызыға айтып, тамсана тыңдап келе жатқан көркем дүниесі. Бұл – Сүйінбай Аронұлының есімін тұңғыш рет қалың қазаққа көрші қырғыз еліне танытып, даңқын асырған сөз жарысы еді.

Асылы, «Сүйінбай мен Тезек төре айтысының» ұмытылмай халық ойында сақталып, бүгіндері зерттеу объектісіне айналуының өзіндік сыры бар. Бұл айтыста қазақ халқының ХІХ ғасырдағы тұрмыс-тіршілігі , заңы, әдет-ғұрпы, экономикалық халі анық көрінеді. Сұлтандар билеген замандағы елге жасалған зорлық, түрлі қиянат-қысым шебер ашылған жоқ. Және де айтыста халықтың үстем тап өкілдеріне наразылығы, ашу-ызасы, кегі бейнеленген. Еңбекші бұқранаың қатыгез, жемқор хан-сұлтандарға айта алмай отырған ойы – Сүйінбай арқылы өткір айтылған.

Жүз елу жылдан астам уақыт бойы қазақ, қырғыз халықтарының арасында жатқа айтылып, ауызша сақталған «Сүйінбай мен Қатаған айтысында» ХІХ ғасырдағы қазақ, қырғыз халықтарының әлеуметтік құрылысы, сұлтандар мен…