Айман-Шолпан жырының көркемдік ерекшелігі мақаласы

«Айман-Шолпан» жырының көркемдік ерекшелігі

Өлең өлшеміне келер болсақ, «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» жырының

өлшеміне сай келеді.

«Айман-Шолпан» жырында да он бір буынды қара өлең ұйқасымен берілген.Бунағы үшеу және соңғы бунағы төрт буынды.Ұйқасы толымды.

Кезі еді күні өткен үлкен соғыс,

Маман бай Торғай бойын қылған қоныс.

Жайлауы ел Шектінің Еділ,Жайық,

Қараған Орынборға жүз отыз болыс...

Маман бай мал біткенге болыпты мас,

Жігіттер мына жалған қолда тұрмас.

Кіші жүз,Алшын-Жаппас,Шөмекейден,

Бір кісі өлген екен,беріпті ас.

Маманға айуан малдың берді бағын,

Жаратты Маман батыр арғымағын.

Бір тұтқа Кіші жүзде бай еді деп,

Шөмекей Маман байға айтты сауын.

Сауынды тұтқалы елде ептіге айтты,

Былғайтын егескенді кектіге айтты.

«Бір сүбе Қара тауда ер еді»,-деп,

Көтібар өзі батыр Шектіге айтты.

Сөйлейді Маман батыр ауық-ауық,

Байлатты бес жүз інген түйе сауып.

Саба артып тоғыз нарға Маман келді,

Он алты масатыдан кілем жауып.

Ас берген Алшын-Жаппас,Шөмекейдің,

Бар екен алтындаған жалғыз үйі.

Маманға сөздің затын білгізеді,

Шектінің Қара таудан келгізеді.

Маманға лайықты осы орын деп,

Маманды алтынды үйге кіргізеді.

Мынау үй Маман байға епті келді,

Былғайтын егескенді кекті келді,

Шай,қант пен тоғыз нарға тоқаш артып,

Көтібар өзі батыр Шекті келді.

Жырдың оқиғасының бастауы осылай өрбіп әрі қарай дами береді.Жырдағы баяндаулардан географиялық атаулармен айтылған қазіргі кезде біз білетін

көптеген жер-су,қала аттарын білеміз.

Торғай,Еділ,Жайық,Орынбор,Қара таулардың аталуына қарағанда жыр

Исатай-Махамбет көтерілісінен кейін тууы мүмкін деген Ә.Қоңыратбаев,

Қ.Жұмалиевтердің пікіріне қосылуға болады.

Жыр Қазақстанда феодалдық рудың даму шыңына жеткен,қоғамдық

құрылыстың ыдырауы капитализмнің енуіне жол ашқан мезгілге,ескі мен ескінің іштей тірескен бәсекесі көшпенділік пен отырықшылықтың тізе қағысы тартысын Маман мен Көтібар арқылы көрсетсе керек.

Жырда аталатын ру аттары тарихи кезеңдерде болған адам есімі екендігі,сол аталардан тараған ұрпақтар ауыл-ауыл болып,өздерінше рулық тайпалар құрағандығы қазақ халқының тарихынан белгілі.

Оның үстіне жырдың бас қаһармандарының бірі Көтібар,оның баласы Есет -тарихта нақты болған адамдар. Арыстан да тарихта болған кісі делінеді.

Есет Көтібаров халықтың қамын жеген батыр ретінде суретімен баспасөздер-дің бірінде басылып,оқырмандарға таныстырылғаны да бар.(«Қазақстан мектебі» журналы)

Далаға шықсам ат ойнатқан Есетпін,

Үйге келсем,құрт қайнатқан Есетпін.

Қатын ауру,бала жас,шай қайнатып,

Нан жауып,келі түйіп жатқан Есетпін,-

деп Есет айтыпты деген халық аузында қалған аңыз сөздер бар.

«Айман-Шолпан» жыры тұрмыс-салт жырларын бойына мол сіңірген

халықтың белгілі бір дәуірдегі тұрмысын,әдет-ғұрпын,салт-санасын,мінез-құлқын танытатын тарихи жырлардың бірі болумен қатар ,қоғамдық құрылыстың да ауысу қайшылығын,жаңа мен ескінің өзара тартысын көрсететін тарихи жырлардың асыл мұрасы деп қарау артық болмауға тиіс.

Жырдың тақырыбы күні өткен батырлық пен байлық емес,ақылды да айлалы адал еңбекпен жаңа қоғамның бірлік тыныштығын көксеген жастардың ескіге қарсы тартысын , күрес жолын көрсетуге негізделген.

Жырдағы ақын идеясы - күні өткен Маман мен Көтібардың құрғақ кеуде

қаққанынан әрі аса алмай өздерінің тозған дәуірімен бірге тозып ,жаңа қоғамның жаңа адамдары алдында дәрменсіз,шарасыз билік,бітімін баяндауға арналған.

Жырдың көркемдік ерекшеліктерінде кейіпкерлерді образдауға мынадай көркемдік әдістерді қолданады.

Баяндау,монолог,диалогтар қажетті жерлерінде ұтымды пайдаланылады.

«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырында кездесетін пейзаж,портрет,сурттеу,жанама мінездеулер кездеспейді,кездескеннің өзінде жоқтың қасы.

Өлеңнің ішкі ұйқасы жағынан сөз мағынасымен терең қиюласқан.Жырда өлеңнің құрылысында он бір буынды қара өлеңнен басқа 7-8 буынды жыр өлшемі де жиі кездесіп отырады.

Бұл жырдың оқиғасын ойнақы,ойды еркін жеткізуге мүмкіндік туғызу үшін пайдаланған ақын тәсілі болса керек.

Жырда мұнан басқа қара сөз үлгісін түсінік беруге пайдаланып,

кейіпкерлердің іс-әрекетін ,ойын,көздеген мақсаттарын білдіру үшін пайдаланған. «Айман-Шолпан» жырында қара сөз үлгісі мол ұшырасып отырады.

Кейде авторлық баяндаумен берілсе,кейде кейіпкер ойы монолог және екі адамның сөйлеуі -диалог арқылы беру тәсіліне пайдаланады.

Бұл жырдың оқиғасы мен мазмұнын тыңдаушысына ұғымды етіп жеткізу мақсатында туған болса керек.

«Қобыланды батыр» жырынан басқа біз өткен жырларда қара сөз бен он бір буынды қара өлең өлшемінің және 7-8 буынды жыр өлең өлшемінің араласып келуі кездеседі.Әсіресе «Айман-Шолпан» жырында мол қамтылған.

Жырдағы кейіпкерлер образын беруде тікелей автор атынан баяндаулар

арқылы беріліп отырады.

Портрет,табиғат көріністерімен байланыстырып кейіпкер образын ашу өте сирек,жұтаң пайдаланылады.

Жырдың кейіпкер образын ашуға көбірек пайдаланған әдісі - жанамалап сипаттау мен бірі-бірімен сөйлескен сөздері-диалог арқылы беру.

Маман образын жырда Тамадағы байлығы жаннан асқан,жылына бес жүз інген боталатқан,бес айғырдың терісін саба қылып, «түйе мойнақ» атанған,бәйгеге қосуға жаратқан үш арғымағы барын,тоғыз нарға саба артып,он алты масаты кілем жауып ,Алтын-Жаппас,Шөмекейдің асына келгені арқылы танытады.

Көтібар образы жырда Қаратауды жайлап жатқан Шектінің ері еді,егескенді есесін кетіретін батыр еді,тоғыз нарға шай,қант,тоқаш артып,Шөмекей асына келіп еді деп баяндау арқылы беріледі.

Екі жақтан асқа келген екі мықтының бірі бай,бірі батыр екенін хабардар етеді.Екі мықтының арасындағы басталған егестің сылтауы - алтынданған жалғыз үйге таласуы.

Маман байға ас-тойдың егелері Алтын-Жаппас,Шөмекейлер Көтібарды осы үйге түсіргісі келіп жағдай айтады.

Мамеке-ау,үш жүз кісі Шекті келді,

Былғайтын егескенді кекті келді.

Жадағай киіз үйге түспей отыр,

Сіздің үй бұл мейманға епті келді.

десе, Маман:

Үй таңдап біздің елден не қылады,

Су артқан Қаратаудан қума кедей?

Аузына ақ тимеген қу кедейдің,

Алтыннан бақтырулы үйі бар ма?

Астында қамыс үйдің жатқан кедей,

Үй таңдап біздің елден не қылады?-

деп,менмендік көрсетіп,Көтібарды өзінен кедейсініп үйді босатпай ірілік танытады.

Маман мен Көтібар образдарын екеуінің бір-бірімен шарпысқан,кектескен,

серттескен сөздерінен тұрмыс-тіршілігін,салтанат-байлығын,мал мен басын

тереңірек біле түсеміз.

Маман байлығы асқанмен баласы жоқтығын,Айман,Шолпан атты екі қызы бар екенін,Көтібардың жайдақ нарға мінгізіп,Айманды тоқалдыққа алып, бәйгеге қосқан күреңінің шаппай бәйгесін сұрағанынан хабардар боламыз.

Бір-біріне айтқан ауыр,зілді сөздерінен Маман мен Көтібар образдарын ішкі мінез бітімі жан-жақты ашылып қайсысының қандай қадір-қасиеті барлығы,мінез-құлқы,іс-әрекеті,дөрекі-топастығы,сыртқы дөң айбаты келекеге ұшыратар уытты шындықпен ашыла түседі.

Байлық пен қара күш топас ойдың жетегінде жекпе-жекке шыққанын көріп таңырқаймыз.

Кейіпкер образын ашуға пайдаланылған тәсіл-диалог,жырда ұтымды ықпал етіп,өз образдарын өздеріне Маман мен Көтібар арқылы аштырып тұр.

Арыстан образы ушыққан сөзді басып,серттескен Маман мен Көтібар арасын бітістіруге ұмтылу арқылы көрінеді.

Арыстан:

-Дәулеті әр пенденің бөлек-бөлек,

Көтеке,ашуды қой,ақыл керек.

Қымыздың қызуына желік қылған,

Шайтан сөз топ,ішінде неге керек?

«Менмендік екі батыр,тастаңыз» деп

-Көтеке-ау,атыңыз еркін болса жеке келер,

Келгенін аттың жеке әркім көрер.

Қосып тұр Маман батыр үш көк мойын,

Келерін кімнің аты құдай білер,-

деп,екі менмен,әумесер батырлар арасын бітістіруге күш салып,сол арқылы екі

елдің бітімшілігін,тыныштығын тілейді.

Үш жүз аттан жеке келген күрең аттың бас бәйгесіне жүз жамбы алған Көтібар желпініп,жеті жүз қол жинап,Маманды шабуға аттанады.

Арыстан ағасы Көтібарға сөзін өткізе алмаған соң,өзі бірге аттанады.

Көтібар Маманды Үрпек бастың түбінде шауып алып,қорадан мың түйесін айдап шығады.Маман қасқырдан қорыққан жаман иттей жүні жапырылып қалады.

Айман образын осы тұстан бастап жырдың айғына дейін үзіліссіз жан-жақты

баяндайды.

Кигені Айман қыздың көкше кебіс,

Ақ мамық,алтын тақты жатқан қызға,

Келеді жаудың даусы еміс-еміс.

Ақ Айман бұл дауысты қош алмайды,

Ұйқысын шыт мамықтан аша алмайды.

Ақ мамық,алтын тақта жатқан сорлы,

Аяғын қорыққаннан баса алмайды.

Айманның ақ білектей білегі бар,

Майысқан жез қармақтай сүйегі бар.

Мінгізіп жайдақ нарға жөнелгенде,

Тілейтін жаудан қыздың тілегі бар.

Жырдағы осы баяндау мен жанамалап суреттеуден Айманның сырт

келбетінің қандай екенінен біршама мәліметтерге қанығып,Айман образының алғашқы қырын көреміз.

Айман қасындағы сіңілісі Шолпанмен екеуі ішкі зары мен мұң-наласын Көтібарға естіртіп әрі әкесі Маманның Көтібармен серттескен ауыр халін