Суицидтік мінездің алдын алудағы мұғалім рөлі

Жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінездің алдын алудағы мұғалімнің рөлі.

Бүгінгі таңда бүкіл әлемді елеңдетіп, қоғам дертіне айналып отырған суицид мәселесі, қоғамда болып жатқан өзгерістер мен сан түрлі қиындықтар бала психологиясына кері әсер етуде.

«Суицид» дегеніміз не, және оған кімдер барады?» деген сұрақты үнемі ата-аналардан, мұғалімдерден, кейде оқушылардан естуге болады. Бірақ егерде баланың, адамның іс-әрекетіне, мінез-құлқына мән бермей, назар аудармасақ оған бір қалыпты жауап беруге болар еді. Мысалы, тұрмыстық жағдайы қанағатсыз болса, немесе отбасының ішкі ахуалы жайсыз болса деп айтуға болар еді. Бірақ, қазіргі қоғамдағы өмірде әлеуметтік жағдай ең басты мәселе емес. Себебі «көңілі көк, тамағы тоқ» жасөспірімдерде өз өмірлерімен қош айтысып жатады.

Сол себептен бұл тақырыпта адамның, әсіресе жасөспірімнің көңіл-күйіне, ой-пікіріне, іс-әрекетіне назар аудару қажет.

Психотерапевтер суицидті (латынша «sui caedere») – ерікті және жоспарлы түрде жүретін, өліммен аяқталатын өзін — өзі зақымдау болып табылады, адам үшін өз өмірінің мәні жоғалады. Суицидальді әрекет дегеніміз–суицидальді активтіліктің, яғни суицидальді ой, ойын білдіру, суицид жасауға талпыну және қол жұмсау деп айтуға болады.

Өзіне қол жұмсаудың кез келген ішкі немесе сыртқы белсенділікті суицидті әрекет деп айтуға болады. Суицидальді әрекеттін ішкі белсенділігін уақытылы зерттеулер арқылы анықтаса, оны тоқтатуға мүмкіндік табылып, ішкі белсенділік сыртқы белсенділікке шықпайды.

Суицидальді синдром – бұл суицидальді әрекетке бел буған адамның қимыл – әрекеті мен мінез – құлқын көрсететін психологиялық симптомокомплекс. Суицидальды синдромның 2 түрі болады: 1. псевдосуицид (аффект жағдайында жасалады, ол кезде адам өзінің мәселелеріне көңілін аударту мақсатында жасалады); 2. шынайы суицид дегеніміз — өмірден кетуді жіті жоспарлаған мақсат, (жақын–туыстары мен дос–жарандарының және өзгелердің ой–пікірлерін ескермей, олардың қайғы–мұңымен жұмысы болмайды).

Суицидальді қауіп факторлары

Тумысынан - тұқым қуалау, психикалық және жүйке психикалық

аурулар;

ауыр эндогенді ауралар;

Жақын туыстарының арасындағы суицид.

Жеке психологиялық- жоғары деңгейдегі қобалжу, агрессия,

эмоционалды тұрақсыздық, депрессия, өзін—өзі

бағалауы адекватті емес,

өз қабілетімен және келбетімен қанағаттанбау,

жасерекшеліктерінің дағдарысын ауыр қабылдау,

бейімделу қиындықтары, акцентуациялық мінез-

құлық, өмірінде мақсаттың жоқтығы

Жүре пайда болған – отбасында: деструктивті тәрбиелеу

нашақорлық, ішімдік, құқықбұзушылық, толық

емес отбасы, жақын адамның өлімі, отбасындағы

жайсыз ахуал.

Мектепте: оқудағы сәтсіздіктер, мұғалімдермен,

сынып етекшімен, сыныптастарымен, мектеп

әкімшілігімен конфликті жағдайлар,

айналасындағылардың күткен нәтижесінен

үрейлену, оқу-тәрбие процесіндегі қателіктер.

Қарым-қатынас саласында: жауапсыз махаббат,

әлеуметтік бейімделудін қиындықтары, қарым-

қатынас дағдыларының қалыптаспауы,

басқалардың ықпалына көну, еліктеу, мазақ ету,

дөрекі сөйлеу.

Бос уақыттың ұйымдастырылуы: әдеби,

музыкалық, философиялық қызығушылықтар,

діни идеологиялық секталар, БАҚ, кумирлеріне

еліктеу,бірқалыпты қызықсыз өмір,

қызығушылықтар мен хоббидің жоқтығы, өлімге

қызығушылық.

Суицидтің жалпы себебі - психикалық зақым келтіретін, стрестік жағдайлардың әсерінен пайда болатын психоәлеуметтік дезадаптация және тұлғаның айналасындағылармен қарым-қатынасының бұзылуының салдары болып табылады. Бірақта, жасөспірімдерде бұл жалпы бұзылу емес, тек ғана туған-туыстарымен, отбасымен қарым-қатынастың әлсіреуі.

Егер де әлеуметтену процессінде жасөспірімнің қажеттіліктері қанағаттандырылса, ол әлеуметтік ортада тез бейімделеді. Бұл жасөспірімнің «құндылықтар» категориясына бағынышты. Жасөспірімнің қабылдаған құндылықтарында оның әрекеті мен позициясының мазмұнды сипатты көрсетілген, сонымен қатар оның жеке тұлғалық сипатында өзі туралы және өзінің әлеуметтік ортада белсенді әрекетінің мүмкіндіктеріне байланысты.

Австриялық атақты психиатр Виктор Франкл: «Құндылықтар білім сияқты берілмейді. Құндылықтарды үйренуге болмайды, оларды өз бойынан өткізу қажет»- деп айтқан еді. Өз таңдауын бағыттау, қабылданған шешімнің маңыздылығы, басқа адамдармен қарым-қатынасқа сай әрекет жасау, тұлғаның әлуеметтік позициясының таңдауымен анықталатын нақты құндылықты өз бойын өткізу қажет. Қазіргі таңдағы жасөспірім арасындағы суицидтің алдын алу формаларының ішінен оқушыларда төменде көрсетілген ұғымдарды қалыптастыру маңыздылығы ерекше көрсетілген: «адам өмірінің құндылығы», «өмірдің мақсаты мен мәні» және сонымен қатар, өмірде болып жатқан қиын сәттерде жеке тұлғалық психологиялық қорғау әдістері.

Құндылықтарға бағыттау өте маңызды, себебі құндылықтар сыртқы түрткі және стимул болып табылады. Сонымен қатар, құндылықтар тұлға өзінің тәртібі мен іс-әрекетін салыстыратын критерий болып есептеледі.

Оқушылардың өмірлік мақсаты қалыптасқаны және тұлғаның әлеуметтік бейімделу қасиеттері оқушының қорғаушылық механизмдерінің жоғарлауына ықпал етеді, суицидтік әрекетті қоздыратын механизмдерді әлсіретеді. Оқушының өмірлік мақсатының, құндылықтарының қалыптаспауы, тұлғалық рухани дағдарыстары девиантты мінез-қлықтын себебі болып есептеледі. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, өмірлік көзқарасының қалыптасуы 24-30 жасында аяқталады, сол себептен жасөспірім және бойжеткен-бозбалалық шақтағы

психологиялық жаңашылдықтың қалыптасуына тренинг элементтерімен ұйымдастырылған мақсаттылыққа бағытталған жұмыс түрі өз септігін тигізеді.

Әр адамның өмірінің қиылуы өзінен-өзі трагедия. Адам өзін жер бетіндегі ең керемет жаратылыспын деп есептейді. Бұл таңғажайып емес, себебі махаббат, реніш пен налу, кек алу, жүрекке жылы қабылдау сезімдері - адамға тән қасиеттер. Жер бетіндегі адамнан басқа бірде-бір тірі жан өз еркімен өз өмірін құрбан етпейді. Ендеше, өзін-өзі құрбан ету - адамзат жаратылысынан болып келе жатқан жағдай.

Әр бір жас кезеңдеріне сай суицидальді белсенділік тән болады.