Сырдың елі – жырдың елі туралы мақала

Баян Мурынбаева,

№187 М.Шоқай атындағы орта мектептің мұғалімі,

Қызылорда қаласы.

Сырдың елі – жырдың елі

Туған жердің топырағы деген ұғым бар. Бұл – ұлы да қасиетті ұғым. Ол–ежелгі тарихи ұғым, әрі әрқашанда бүгіндік, жаңа, жасаң ұғым. Ұрпақ сабақтастығы осында жатыр, болашақ ұрпақтарға тапсырылар ардақты аманатпен де байланысты. Осы асыл ұғымды шық жұқтырмай кіршіксіз күйінде келесі ұрпаққа табыс ету барлық ұрпақтың парызы.

Ғасырлар бойы тозбай, әр уақыт халыққа қызмет етіп, атадан балаға мұра болып қалып отырған рухани байлығымыз - суырып салма ақындық өнер, семсер сөз, серпінді жыр, төгілген терме өнері. Бұл табиғаттың туған халқымызға тартқан үлкен сыйы. Сол қасиетті де қастерлі халық өнері санқилы даму тарихын бастан өткереді.

«Қазақ жырауларының сан ғасырлық шығармашылығын негізінен үш кезеңге бөліп қарастыруға болар еді. Бірінші топқа жыраулық дәстүрдің негізін салған Қорқыт, Ұлық жыршы, Сыпыра жыраулар жатады. Жыраулықтың қалыптасу кезеңдерін белгілейтін екінші дәуірге Асан қайғы, Қазтуған, Шалгез ( Шалкиіз ), Доспанбет, Ер Шобан шығармалары кіреді.

Үшінші кезеңді жыраулықтың әбден толысып кемелденген тұсындағы өкілдері Үмбетей, Жиембет, Тәтіқара, Ақтамберді, Бұхар жыраулар құрайды. Бұған ХҮI – XYIII ғасырлар жатады.

/Мұхамедрақым Жармұхамедов.

Қасиетті де киелі Сыр бойы- біріне-бірі өмірде жол, өнерде қол берген талай аты шулы Сыр сүлейлері шыққан өңір. Осы өңірдің бұл қасиет дарыған жері – Қармақшы өңірі.

Қармақшы елі – ақын - жыраулар мекені. Осы Сыр бойында тұрып, аты әлемге жайылған абзал жандар қанша. Солардың бірі әлемге әйгілі – Қорқыт ата. Туған жылы

толық белгісіз болса да, Сыр топырағында дүниеге келген атақты ақын, ақыл-ой иесі, асқан күйші, аңыз кейіпкері.

Жыраудың үлкен пірі Қорқыт ата,

Бата алған барлық бақсы асқан ата.

Таң қалып жұрттың бәрі тұрады екен,

Қобызбен Қорқыт ата күй тартқанда, -

деген жыр тармақтары Қорқыттың атын ғасырлар бойы жадынды қастерлеп келгендігін аңғартады.

Сыр бойында осы ұлы адамның өнерінің жалғастырушысы болып, байтақ Қазақстанға

танымал болған көптеген ақын, жырау, сөз зергері молынан шыққан. Олар: Аяған қожа,

Қыпшақ Бұдабай, Балқы Базар, Қаратамыр Дүр Оңғар, Шораяқтың Омары, Қарасақал Ерімбет,Ешнияздың Жүсібі,Таубайдың Жүсібі,Қаңлы Жүсіп, Керейт Даңмұрын, Нұртуған

жырау,Тұрымбет жырау,Сәрсенбай жырау,Молдахмет жырау, атақты шайыр Тұрмағамбет Ізтілеуов бірінен кейін бірі өтсе, осыларға жалғаса Қуаныш Баймағанбетов, Нартай Бекежанов,Асқар Тоқмағанбетов, Әбзалы Егізбаев, Әбділдә Тәжібаев,Төлеубай Үркімбаев

пен Әбдікәрім Оңалбаев, Әдікәрім Ахметов секілді талант иелері өсіп шыққан өңірге айналды. Осындай тарихи мол, тамыры тереңге тартқан Сыр бойының ақындық – жыраулық мектеп өнері алғы буынды соңғы буындармен ұрпақ жалғастығын сақтағандай

жалғастырып, үзіліссіз біріктіріп отырды.

Бұған толық мысал мына екі ақынның арнауы сөзсіз бола алады.

Шораяқтың Омары ( 1878-1924 ) бұрын өтіп кеткен Сыр сүлейлерінің жанды жалғасы болады деп есептеуіміз керек. Балтаның сабындай қысқа ғұмырының ішінде өскен ортасы былай қойғанда киіз үйлі қазақта естіген жан сөзін аяқ асты етпеген Омар ел - жұртына

қадірлі ақын болғаны баршаға мәлім. Өлең жазуды он алты жасынан машық ете бастаған

ақынның көптеген толғау, терме, өсиет, мысалдарымен қатар он бестен аса көлемді дастандары бар.

Осынау киелі топырақты Сыр өңірінде туып, белгілі шайырлардың жыр жолдарын жаттап өскендігі Омардың шартарапқа аты жайылған шайырларды ұстаз санауы әбден орынды.

Омар «Ұстаздарым» деген өлеңінде былай дейді: