Сырнайдың даму тарихы туралы баяндама, музыка пәні

Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы М.О.Әуезов атындағы педагогикалық колледжінің музыка пәндерінің оқытушысы

Аманбаева Халима Аргымбековна

Баяндама

Сырнайдың даму тарихынан

Қазіргі сырнай баян - тілшікті гармон түріне жататын барынша жетілдірілген аспап. Гармондағы дыбыс көзі былғары көрік қозғалысының көмегімен ауа толқынын тербеліске келтіретін темір тілшіктер болып табылады.

Тұңғыш шыққан қол гармонның отаны Германия деп есептеледі. Гармондардың атасы ерінмен тартылатын гармон ауыз-сырнай деп саналады. Оның жасалауы өте қарапайым, яғни ол ұяларға бөлінген ұзынша қораптардан тұрады. Белгілі ауызбен үрленген кезде дыбыс шығады. Бұл аспапты 1821жылы неміс шебері Фридрих Бушман жасаған. Бұдан кейін, 1822 жылы Ф. Бушман гармонға былғары ыдысша орнатып, екі қақпақ қойған. Қақпақтың біріне бірнеше құлақшалар орнатып, екіншісіне былғарыны созуға арналған тұтқа жасаған. Сөйтіп, қол гармоны өмірге келген.

1829 жылы австриялық шебер Кирилл Демиан қол гармонын жетілдірді. Мұның кейбір түрлері біздің күнге дейін жетті. Айталық, ол оң және сол қол үшін жасалған клавиатуралары бар екі жартыдан құрланған қорап және былғарыдан тұрады. Гармонға оң қол үшін жетті, ал сол қол үшін екі клавиша орнатылады. Мұндай гармондар Германия мен Австрияда, бүкіл Батыс Европада, сондай-ақ 30-жылдары Ресейде де кең тараған. Ресейдің ірі қалаларына саудагерлер, теңізшілер және әртістердің әкелуімен көріне бастаған шетелдік қарапайым гармондарды орыс шеберлері алғашында сол қалпына жасап, кейінен жетілдіруді қолға алды.

Бір қатарлары гармондарды бұдан әрі жетілдіру жұмысы оның сапасын айтарлықтай жақсарта алмады. Сөйтіп орыс шеберлері екі қатарлы гармондар жасап шығарды. Олар бүгінге дейін пайдаланылып жүр. Осындай гармондар Ресейдің көптеген қалалары мен губернияларында жасала бастады. Олар тулалық, саратовтық, касимовтық, елецкілік, вяттық (татар) деп, жасалған жеріне қарай аталады. Татар гармондары сол кездің өзінде-ақ қазақ жеріне де тарай бастады. Бұлар диатоникалық құрылымды гармондар еді.

Гармонды одан әрі жетілдіруде Н.Белобородов көп еңбек сіңірді.Ол 1870 жылы шебер Л.Чулков әзірлеген хроматикалық қос қатарлары гармон құрастырды. Бұдан кейін шеберлер қолынан үш қатарлы, төрт қатарлары гармондар дүниеге келді. Іс жүзінде, бұлар құрылымы әр түрлі алғашқы баяндар еді.

Гармоншы-орындаушы Я.Орланский-Титаренконың сұрауы бойынша Петерборлық шебер П.Стерлигов ежелгі атақты орыс жыршысы Боянның құрметіне баян деп аталған аспап жасап шығарды. Бұл баянның сол клавиатурасында «бас» және дайын сүйемелдегіштері болды (4-ші қатар 1-ші қатарды қайталамайды). Кейінірек сол жақ таңдамалы клавиатурасы бар баяндар шығарыла бастады. 1929 жылы П.Стерлигов сол жақтағы орналасқан «термелі» жүйені сүйемелдеуге дайын аккордтарға ауыстыратын құрама клавиатураны жасады.

XIX ғасырдың екінші жартысының өзінде-ақ гармон тек орыс халқы емес, көп ұлтты Ресейдің барлық аймақтарындағы халықтардың арасына да кеңінен тарады. Гармон және оның басқа да түрлері Кавказ, Балтық , Украин

Белорус, халықтарына, Орта Азия мен Қазақстандағы халықтарға бірте-бірте тарай бастады.

Тулада, Новгород және Вятск губернияларында аспапты шығару жақсы жолға қойылып, XIX ғасырдың 40-жылдарының соңында гармон бүкіл Ресейге тарағаны белгілі. Ұлттық гармондар көп мөлшерде шыға бастады. Мысалы: “шығыстық” немесе “азиялық” “татар” гармондары. Бұл гармондар қазақтардың да тұрмысына еніп, “сырнай” деген атпен халық арасына кеңінен тарады, гармон ойнайтындар “сырнайшылар” деп аталды. Сырнай деп атауылына қазақ халқының ежелгі үрлемелі саз аспабының гармон дауысына ұқсас болғандығы себеп.

Қазақтардың сазгерлік тұрмысына үңілсек, ұлт үшін сырнай әншілік-аспаптық орындаушылық құралына айналғанын көреміз. Оған тиісті ырғақтық еркіндік, жұмсақтық және өзіндік дыбыс бояуын бере отырып, дәстүрлі әншілік өнерді танимыз. Сырнайдың қазақ халқының сазгерлік салт дәстүріне сіңіп кету себебі оның эстетикалық, атап айтқанда, аспаптық құрылыс, үнқатар, тембр (дыбыс бояуы) мен ырғақтық –дыбыс жүйелігі. Өйткені сырнайда миксолидийлік құрылымды диатоникалық үйлесім бұрынан бар.

Профессор Б.Сарыбаев көне түркі жазба ескерткіштерін зерттеу үстінде ежелгі үрлемелі саз аспаптарының бірнеше атауларын анықтады, солардың арасынан біз “cурунуді”, яғни “сурнай”, “сырнайды” кездестіреміз. Айталық, мұндай атау әл-Фараби еңбектерінде де кездеседі. Осыған қарағанда “сырнай” үрлемелі аспаптардың да, клавишті үрлемелі аспаптардың да қатарына жатады. Бұған қазақ аспаптарының мына атаулары да…