Т Жолдыұлы шығармаларындағы заман шындығы

Жетісу облысы, Текелі қаласы

«№2 ОМ МДШО» КММ-нің

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Орденбек Гүлжазира

Т.ЖОЛДЫҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЗАМАН ШЫНДЫҒЫ

Аңдатпа: Бұл мақала Алашорда өкіметінің Қытайдағы өкілі болған Таңжарық Жолдыұлы поэзиясындағы тебірену мен толғаныстарды, көркемдік ерекшеліктерді , қаламгердің бай мұрасын қарастыруға бағытталады.

Кілт сөздер: Қытай, Алашорда, түрме, поэзия, гоминдаң, қаралы жылдар.

Аbstract: This article will focus on trembling and excitement in the poetry of Tanzharyk Zholdyuly, the representative of the government of Alashorda in China, artistic peculiarities, rich heritage of the writer.

Кeyword: China, Alashorda, Prison, Poetry, Homin, Years

Кез келген ақын көріп-білгенін, көңілге түйгенін суретті сөзге айналдырады. Сондықтан халық өмірінің өткені мен жеткенін де белгілі қаламгердің мұрасы арқылы танып білеміз десек асыра айтқандық емес. Қалай да белгілі дәуір шындығы сол дәуірдің көркем сөзінен көрініс таппақ. Академик З.Қабдолов: «Әр дәуірдің әдебиеті − сол дәуірдің айнасы. Сөз өнерінің өмір шындығын, «шыңдап» қана қоймай, келешекке, келер ұрпақтан ұрпаққа «шегелеп қалдырған құдіретті күші де осы арада жатыр» [1, 120].

- деп орынды айтқан. Ерте замандардан бергі ел тарихының көркем шежіресін үздіксіз жасаушылар – сөз зергерлері – ақындар. Осы ретте қазақ әдебиетінің дамуына үлес қосқан ақынның бірі – Таңжарық Жолдыұлы.

Таңжарық Жолдыұлының бай поэзиялық мұрасының аясы кең. Басқаша айтқанда, өзі өмір сүрген тұсының тарихи-әлеуметтік жағдайынан бөле қарауға болмайды. Ақынның өлең-толғаулары заман зарымен, халық мүддесімен тығыз байланыста екенін көреміз.

Таңжарық жасаған дәуір әділетсіз үкіметтің тегеуріні мен езгісі асқындап тұрған, надандық пен теңсіздік жайлаған заман еді. Әсіресе, өткен ғасырдың 40-жылдары Шыңжаң халқының басына қарабұлт үйірілген ауыр кезең болды. Шың Шысай гоминдаң үкіметінің екібеткей террорлық саясаты Шыңжаң халқына қаралы күн тудырды. Әр ұлт халқының бейкүнә адамдары «жаптым жала, жақтым күйеге ұшырап», үлкен күйзеліске тап болды. Халықтың беделді, сауатта азаматтары абақтыға айдалып кете барды. Ақындар қаралы жылдардың қасіреті мен қатал шындығын, гоминдаң жендеттерінің жауыздығын әшкерелеуде және бейкүнә халық бұқарасы мен алаяқ жауыздардың айырмашылығын көрсетуде көбінесе символ, ауыстыру синекдоха, әсірелеу қатарлы көркемдеу амалдарын ұтымды пайдаланып, діттеген мақсатына жетіп отырады. Олар мұндайды ұнамды образдарды немесе бір образдың ұнамды қасиеттерін бейнелеуде лашын, сұңқар,аққу,қаршыға,тұйғын сықылды құс образдарын пайдаланады. Ал ұнамсыз образдар мен жағымсыз жайттерды бейнелеуде көбіне қарға-құзғын, құмай, сауысқан және қасқыр,ит сияқтыларды көбірек қолданады. Таңжарық ақын былай дейді:

Дүние бүгін таңда өзгеріп тұр,

Бастаушы жалған,жала сөзге еріп тұр,

Мезі боп шұқылдаған сауысқаннан,

Жылқыдай әлсіреген сенделіп тұр,

Бүлік сап жылқы ішінде мандам айғыр,

Жымиып құлақтары кез келіп тұр...

Дүниені, болмысты сипаттап сөйлетудегі суретшілік, бейнелілік, өрнектілік, ой-сезімін, жан тебіреністерін күмбірлетіп жеткізерлік қабілеті, қиял байлығы, тіл байлығы – Таңжарықтың тұтастай шығармашылығына тән. Еркін көсіледі. Тілдің майын тамызады, нені болмасын тамырынан, түбірінен қозғайды. Түрмеде туған жырлары – асқақ шабыттың, рухтың, ерліктің, білім-біліктің миуа-жемісі. Иә, үстінен тас құлатса да, қолына кісен салса да, қолқадан тепкілесе де, басына құрсау салса да, бүрге мен қандалаға талатса да, «тамырда ашулы қан орғыса да» жезтаңдай Таңжарық жырдан дауыл тұрғызып, сұлулық пен ізгіліктің біртұтас әлемін жасайды. Бұған «Түрме тарихы» дейтін туындысы дәлел. Абақтыда алты жыл бойы көрген азабын қайран сабаз жырмен баяндайды:

Сарғайып жапырақтай жүзім солды,

Созылып жалғыз жаным қылдай болды.

Талықсып жан шығарға таяғанда,

Сұрақшы жалақтайды «қой, – деп қолды!»

Осындай бастан кешкен сұмдықтардың тағы да адам айтқысыз ауыр түрлерін «Түрме халі» толғауында:

Көтеріп екі қолдан көкке созып,

Бірінен сұрақшының біреуі озып.

Табанға темір сүмбе сұғылғанда,

Басыңа бір-ақ шығар қаның қозып.

Тік тұрып екі аяғың кеткен ісіп,

Тамшыдан сары су ағып жерге түсіп,

Балбырап балтыр етің сасығанда,

Секілді қалған жемтік, өлген үсіп, – деп суреттейді [2, 50].