Тәрбие жұмысының түрлері туралы әдістемелік баяндама

Балалар шығармашылық үйі

Әдістемелік баяндама

«Тәрбие жұмысының түрлері»

Жетекші: Ш.А.Ахметкалиева

Сарқан қаласы

Тәрбие жұмысының түрлері

Мақсаты: Тәрбие туралы толық мағлұмат беру. Алған білімдерін пысықтап, теориялық алған ұғымдарын мысалдар арқылы терең меңгерту.Тәрбие арқылы әр оқушының дербестігін жетілдіру, шығармашылық белсенділігін арттыру.

1.Тәрбие жұмысының түрлері туралы түсінік.

2.Тәрбие формалары мен әдістері, тәсілдері.

3.Тәрбие жұмыстары түрлерін жіктеп топтастыру.

1.Тәрбие жұмысының мақсат және міндеттері тұтас педагогикалық үрдістің ерекше сипат береді - білімділік, тәрбиелік және дамытушылық. Білімділік қызметі оқу әрекеті секілді басымдылыққа ие бола алмайды. Ол сабақтан тыс тәрбие жұмысында тәрбиелік және дамытушылық қызметі нәтижелі іске асыруда көмекші роль атқарады. Соған орай сабақтан тыс тәрбие жұмысының білімділік қызметі мен дағдычсын қалыптастыруды көздемейді, керісінше балаларда белгілі бір міне-құлық дағдысын қалыптастыру, ұжымдық өмірді, қарым-қатынас мәдениетін т.б үйретеді.

Сабақтан тыс тәрбие жұмысының дамытушылық қызметінің маңызы ерекше. Ол белгілі бір әрекетке байланысты оқушылардың психикалық процестерін, оқушылардың жеке –дара қабілеттерін дамытуды көздейді. Соған орай баланың жасырын қабілетін анықтау, бейімін, қызығушылығын дамытуды мақсат тұтады. Егерде оқушы бір нәрсеге қызығушылығы болса, онда мұғалім сол сұраққа қатысты қосымша қызықты мағұлымат беріп, оқуға қосымша әдебиет ұсынып, оған жайғдай туғызып, сонымен бірге оның қызығушылығын арттырады.

Осындай жұмысты атқаруда белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін оның мақсатын нақтылау қажет. Мысалы: Мұғалім “қонаққа барған жағдайда қандай мінез-құлық ережелерін сақтау” қажеттегі туралы оқушылармен әңгіме өткізуді жоспарлады делік. Ол үшін оның мақсатына баланың “ Мінез-құлық ережесі” туралы білімдерді кеңейтуді белгілейді. Бұл тәрбие жұмысының білімділік қызметін атқарады. Яғни, балда қонаққа барған жағдайда белгілі бір мінез-құлық ережелерін ескеруді қалыптастыру; этикалық нормаларын сақтауға үйрету; “ мінез-құлық нормалары” деген этикалық ұғымды қалыптастыру; сол кластағы балаларда кездесіп қалатын “ мінез-құлық нормаларына” қатысты кейбір келеңсіз әрекеттерін талқылауға арналған міндеттерінің түрін белгілейді.

Сол бағыттағы жұмыстың мақсат-міндеттері және қызметін анықтау жұмыстары оның мазмұны мен формасын таңдауға ықпал етеді.

Тәрбие жұмысының мазмұны әлеуметтік тәжірибеге бейімделген адам баласы өмірінің әртүрлі саласындағы өзіндік тәжірибесіндегі; ғылымда, өнерде, әдебиетте, өзара қарым-қатынаста, моральдық бейнесінде бастан кешірген және жүзеге асырған жағдайларын қамтиды. Соған орай сабақтан тыс тәрбие жұмысының мазмұнының ерекшеліктері сипатталады.

- сабақтан тыс тәрбие жұмысының мазмұны баланың сезіміне, әсерленуіне назар аударуды міндеттейді.

- Баланың практикалық әректін ұйымдастыру.

- Жаңа мағлұматтарды іздеу, сабақтан тыс әртүрлі тәрбие жұмыстарын атқаруда өздігінен жұмыс істеу біліктілігін машықтандыру.

- Камуникативтік біліктілігі мен дағдысын тәрбиелеу

- Этикалық нормаларын сақтай білуге тәрбиелеу.

Мектептің тәрбие жұмысының мазмұны, әдістемесі мен технологиясы оның тәрбие жүйесімен анықталады. Өз тұжырымдамасына сәйкес, әрбір мектеп бір-бірімен тығыз байланысты дидактикалық және тәрбиелік бөлімдерден тұратын педагогикалық жүйемен анықталады.

Тәрбиелік жүйе – ол біртұтас әлеуметтік ағза, оның қызмет істеу шарты: негізгі компонентері бір-бірімен тығыз байланыста (мақсат, мазмұн, іс-әрекет-тәсілі) болады. Мектеп ұжымының басты міндеті тәрбие жұмысының жүйесін қалыптастыру.

Тәрбие жұмысының жүйесі мына компонентерден тұрады: Мектептің педагогикалық жүйесі

1. дидактикалық жүйе

2. тәрбиелік жүйе

3. қарым-қатынас жүйесі

Жетпісінші жылдардың соңына қарай мектептің тәрбиелік жүйелік идеялары тәрбие теориясына ене бастады. Бұл салада Ф.Ф.Коровлевтің (1970-74) еңбектері әдіснамалық роль атқарады, ғылымның дәлелдеуі бойынша жүйелік әдіс педагогикалық ойлау процесінің қайта құру туралы ретінде қарастырылады.

Жалпы білім беретін мектептердің тәрбие жұмысының тиімділігін арттыруда М.М. Поташниктің еңбектерінің маңызы зор. Жүйелік әдіс арқылы тәрбие жүйесін әртүрлі деңгейде жобалау, құрастыру, жетілдіру және қайта құру мәселелерін Л.И.Новикова зерттеуде. Мектептің тәрбие жүйесінің компоненттері – мақсаттар, іс-әрекеттер, қоршаған ортамен қатынас, басқару блоктары. Тәрбие жүйесінің өзегі – мектеп ұжымы (сұрыпталған балалар мен ересектер ұжымы). Кең мағынада, мектеп - әлеуметтік - педагогикалық жүйе бола тұра, бірнеше құрамдас компоненттерден - ұсақ жүйелерден тұрады: басқару, дидактикалық және тәрбие жұмысы жүйесі. Әрбір жүйе дербес болып саналады, бірақ бір-біріне ықпалы зор. Мектептің біртұтас жүйесі тұрғысынан алып қарасақ, сабақ ерекше роль атқарады. Бұл жағдайда оқу процесі мектептің тәрбие жүйесінің бір саласы ретінде жалпы мақсаттардан бастау ала тұра, ортақ талаптарға бағынады. Сондықтан сабақтың мақсаты тек білім беру, дағды, икем қалыптастыру, ғана емес таным әрекеті, әлеммен, ортамен, өзімен қатынас барысында қалыптасатын дара тұлға жеткіншекті тәрбиелеу. Оқыту үрдісі барысында тәрбие жүйесіне сәйкес “қатынас педагогикасы” қалыптасады. Нақты тәрбиелік қатынастар арқылы сабақтын

Мектептің тәрбие жүйесіне енетін сабақ-дидактикалық жүйенің ең басты компоненті. Дидактикалық компонентпен қатар мектептің тәрбие жүйесінің компоненттеріне мектептің материалдық-техникалық базасы, қоршаған ортаның табиғи, әлеуметтік және мәдени эстетикалық қырлары кіреді. Егер мектеп олардың тәрбиелік потенциялын толық пайдалана алса олар да мектептің тәрбие жүйесінің құрамдас бөлшектері болып есептеледі. Мектептің тәрбие жүйесі мақсаттық бағыт және тәрбие жүйесінің ұйымдастырушылық құрылымнан тұрады.

Мақсаттық бағыт және тәрбие жүйесінің тұжырымдамасын құрайтын жетекші педагогикалық идеялар, ережелер, көзқарастар жиынтығы. Бір жағынан – мектептің тәрбие жағдайында сәйкес өзгеріп, мақсаты мен міндеттеріне аусып отырады. Мектептің тәрбие жүйесіне белгілі ұйымдастырушылық құрылым тән.

Л.И. Новикова мектептің тәрбие жүйесінің 9 белгісін айқындаған:

Мектептің “кіші тұжырымдамасының” айқындығы – оның ата-аналармен, мұғалімдермен, оқушылармен қабылдануы.

Мектеп өмірінің (оқу, еңбек, ойын-сауық, шығармашылық істер балаларға қолайлылығы, олардың қызығушылығына сәйкес келуі, бейресми қатынастардың құпталуы.

Балалар өмірінде оқушылар күтіп жүретін қуанышты оқиғалардың болуы.

Мектептің, баланың, топтың еркін дамуына шектеу келтіретін “ұйымдастырылмаған аралдың” болуы.

Балалардың күнделікті өмірін бейнелейтін “сөйлеп тұрған қабырғалардың” болуы.

Қоршаған айналаның мектепке, мектептің қоршаған айналаға енуі.

“Ішкі қайшылықтарды” шешуі.

Мектептегі адамдар арасындағы жалпы ізеттілік қарым-қатынастың қалыптасуы.

Оқушылар өздерін мектеп ұжымынан ажыратпауы, мектеп ұжымы мүшесі екенін толық сезінуі.

2. Оқушыларды тәрбиелеудің күрделі және жан-жақты процесі әр түрлі формалар көмегімен іске асырылады. Тәрбие жұмысының формаларын таңдау тәрбие жұмысының мазмұнына, оқушылардың жас ерекшеліктеріне, тәрбиешінің шеберлігіне т.б. жағдайларға байланысты.

Тәрбие жұмысын ұйымдастыру формасының мазмұны өте кең, жан-жақты. “Форма” латын сөзінен енген, ұйымдастыру тәсілі деген мағынаны береді. Тәрбие жұмысын ұйымдастыру формасы, тәрбиеші мен тәрбиеленуші қарым-қатынасын және әр түрлі ішкі байланыстарды айқындайтын, тәрбие жұмысын ұйымдастыру тәсілі.

Тәрбие жұмысын ұйымдастыру формасы туралы түсінік кең және тар мағынада қолданылады. Осыған байланысты тәрбие жұмысы ұйымдастыру формасын жүйелеуге болады.

Тәрбие жұмысын ұйымдастырудың формасы кең мағынада, жеке тәрбиелік шараларды ұйымдастыру емес, тәрбие жұмысын тұтас ұйымдастырумен сипатталады. Оқу процессі кезінде, кластан, мектептен тыс тәрбие жұмыстары және жанұя тәрбиесі т.б. яғни бүкіл тәрбие жұмыстарының процессі.

Тәрбие жұмысының ұйымдастырылу формасына қарай былай жүйелеуге болады:

1. Көпшілік жұмыс

2. Топтық, үйірмелік жұмыстар.

3. Жеке жұмыс.

Тәрбиелік іс-әрекет әдісіне қарай да жүйелеуге болады:

Сөздік формалар (жиналыс, саяси хабарлар, баяндама, оқырман конференциясы, пікірталас, ауызша газет, кездесулер).

Практикалық формалары (жорық, саяхат, олимпиада, сайыстар, жас техниктер, натуралистер үйірмелері)

Көрнекілік формалары (мектеп мұражайы, еңбек, соғыс ардагерлерінің залдары, көркемөнер көрмелері, кітап көрмелері т.б.)

Жоғарда келтірілген жүйелер тәрбие жұмысын ұйымдастыру формаларының барлығын қамтиды. Соңғы кезде тәрбие жұмысын ұйымдастырудың жаңа формалары қанат жаюда, әр түрлі ерікті клубтар, ғылыми қоғамдар, мектеп көркемөнер театрлары, дебаттар т.б.

Әдіс-бұл қойылған мақсатқа жету тәсілі.