Темірбек Қожакеевтің шығармашылығы туралы мақала

ТЕМІРБЕК ҚОЖАКЕЕВТІҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

«Тұран» университеті

Журналистика мамандығының 2 курс студенті

Айгерім Әмір Алтынбекқызы

Жетекші: Әлміш Жадыра Талғатқызы

Аңдатпа: Мақалада сатираның жолын саралатқан Темірбек Қожакеевке оның шығармашылығы мен

жасаған жұмысына зерттеу жүргізіледі. Журналистика саласында сатира жолында атқарған қызметі мен оның

бүгінгі күні маңыздылығы туралы баяндалады. Мақала кіріспе негізгі қорытынды бөлімнен тұрады. Ғылыми

мақалада Темірбек Қожакеевтің журналистика тарихында атқарған ерен еңбегі мен бүгінгі ұрпақ санасында

алатын орыны айқындалады. Еңбек жолында ашқан жаңалықтары мен ғылымға қосқан зор үлесі осы

жолдағы еңбектері зерттеледі.

Түйін сөз: Сатира, Қазақ жазба әдебиеті, ғылыми еңбектер, энциклопедия, еңбек жолы, үлес,

маңыздылық.

Аннотация: В статье проводится исследование творчества и творчества Темирбека Кожакеева

проанализировавшего путь сатиры. Будет рассказано о деятельности в сфере журналистики, сатиры и ее

важности на сегодняшний день. Статья состоит из вводной основной заключительной частей. В научной

статье раскрывается заслуга Темирбека Кожакеева в истории журналистики и место которое он занимает в

сознании современного поколения. Его трудовые открытия и большой вклад в науку исследуются в этой

области.

Ключевые слова: сатира, казахская письменная литература, научные труды, энциклопедия, трудовой

путь, вклад, значимость.

Annotation:The article examines the creativity and creativity of TemirbekKozhakeev, who analyzed the path of

satire. It will be told about the activities in the field of journalism, satire and its importance today. The article consists

of introductory, main, and final parts. The scientific article reveals the merit of TemirbekKozhakeev in the history of

journalism and the place he occupies in the consciousness of the modern generation. His labor discoveries and

great contributions to science are being investigated in this area.

Key words: satire, Kazakh written literature, scientific works, encyclopedia, career path, contribution,

significance.

Кіріспе бөлімі

Қазақ жазба әдебиетінде тасқа қашалып орын алатындай ерекше жанрды еңбекбен арқалап әкелген

Темірбек Қожакеев ғылымда өз атын қалдырды. Сатира жанрында көлемді, ғылыми маңызы зор мақалалар

мен энциклопедиялар жарық көрді. Осы бір энциклопедияларының астарында терең тағылым мен ғылыми

ізденіс жатыр. Оны ұғынған адамға сатира жанрының мүдірмес айқын беті мен жанрдың ерекшелігі

айқындалған. Темірбек Қожекеевтің шығармашылығын жалынды жастарға таныту тамыры терең еңбектерінің

мазмұнымен таныстыру ғылыми мақаланың басты зерттеу объектісі болып табылады. Негізгі бөлімде

Темірбек Қожакеевтің шығармашылығына сыр шерткенде нақты жазған ғылыми еңбектеріне тоқталып оған

ғылыми әдістермен зерттеу жүргізіледі. Кіріспе бөлімде ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеті, өзектілігі мен

зерттеу объектісін, мазмұнын қарастырдық.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Сатира жолын саралатқан, ғылымға зор үлес қосқан нар тұлға Темірбек Қожекаевтің өмірбаяны мен

шығармашылығын ауыз толтырып айтатындай бар. Оның өнегелі өмірінің әрбір сәті кейінгі ұрпақ

зерттеушілері үшін таусылмас тақырып болары анық. Әрдайым сөзі ісіне сай жүретін Темірбек Қожақаев

өзгеге қойған талаптардың бәрін алдымен өзі орындады.

Темірбек Қожакеев- 1926 жылы Жамбыл облысы, Меркі ауданында дүниеге келген. Ғалым, филология

ғылымларының докторы. Ол қазақ ғылымның толысуына үлкен үлес қосқан жан. Ұзақ жылдар бойы әл-

Фараби атындағы ҚазНУ-де қызмет атқарды. Қазақ сатирасы негізінді әртүрлі еңбектер жазды. 1947-1948

жылдары Меркі аудандық комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі қызметін атқарған ол айрықша

ұйымдастырушылық қабілетімен танылады. 1953-1972 жылдары қазақ мемлекеттік университеті

журналистика факультетінің оқытушысы және доценті болып қызмет етеді. Одан соң ұзақ жылдар бойына

осы факультеттің тізгінін ұстайды.

Темірбек Қожакеев тек ғылымға ғана емес, сатира өнерінің саралануына да өз үлесін қосқан жан. Қазақ

ғылымы мен қазақ қоғамның даму жолында көптеген еңбек сіңірді. Ол сатира мен қазақ ментлитетін

байланыстыра отыра біздің жұрттағы тіл-тазалағына аса мән берген. Әл-Фараби атындағы ұлттық

университете ұстаздық ете жүріп шәкірттерін эстетикалық ілімге баули білді. Сол қара шаңырақ ордасында 17

жыл декан болды.

Бүгінде Темірбек Қожакеевтің ұстаханасынан шыққан шәкірттердің қай-қайссыда көш бастап тұр. Олар

өмірге қанат қақтырған ұстаздарының өз ісіне деген адалдығын, тәлім-тәрбиеге талапшылдығын шынайы

жанашырлығын сағынышпен еске алады. Елдің ертеңіне алаңдайтын Темірбек Қожакеевтің өмірінде қиын

қыстау кезеңдер де болды. Алайда, хакім атанған Абай да “мыңмен жалғыз алыстым кінә қойма”-деп

жырлаған болса тіршілігінде сынақтың көп болуы тау тұлғаларға ортақ тағдыр болса керек.

Қазақ ұлттық университетінен түлеп ұшқан, журналистика саласындағы аға-ұстаз, нар тұлға. Осы алтын

уақыт аралығында қаншама дарынды журналистерді тәрбиелеп шығапған Темірбек Қожакеев журналистика

ақсақалы. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісінен кейін қазақтың көптеген нарқасқа ұлт зиялылары үшін ауыр

күндер басталып, бұл қуғын-сүргінді профессор Темірбек Қожакеев те көріп, партия қатарынан шығарылды,

қызметінен шеттетілді. Бір өзі ғана емес, бүкіл ұлт зиялыларына төнген қара бұлтты ауыр кезеңдер қайсар

профессордың сағын сындыра алмады, өршелене аққан асау өзенге қарсы жүзіп, ғалым ретінде көптеген

құнды еңбектер жазды. Қазақстан Жазушылар одағының жанынан ашылған сықақшылардың «Найзагер»

қауымдастығын ашып, ұлттық сатира-юмор жанрын дамытуға елеулі үлес қосты.

Қазақ сатирасының тарихын зерттеп, бір жүйеге түсірді. Әрбір студент қазірде еңбектерін оқулық ретінде

пайдаланып жүр. Құнды деректер мен сананы байытқан Темірбек Қожакеевтің жазған еңбектеріне тоқталсақ.

Қазақ әдебиеттану ғылымында сатираны, оның негіздері мен дамуын, жанрлық ерекшеліктері мен жүйесін

жан-жақты зерттеген ғалым ретінде Темірбек Қожакеев қай кезде болмасын бірінші аталады. Оның «Сатира

негіздері» монографиясы – көп жылдық зерттеудің жемісі. Қазақ сатирасы мен юморының теориялық

негіздері мен қалыптасу кезеңдерін саралауда, әлемдік әдеби дәстүрмен сабақтас көкейкесті мәселелері мен

жеке авторлар шығармашылықтарындағы көркемдік ізденістерін айқындауда, бүгінгі таңдағы көкейкесті

жайларын анықтауда ғалым жүйелі еңбектенді, маңызды ғылыми тұжырымдар жасады. Сондықтан да

Т.Қожакеев еңбегі басшылыққа алынуға тиісті фундаментальды зерттеу деп есептеп, еңбекті негізге ала

отырып, кейбір ой-пікірлерімізді білдіреміз.

Ең алдымен оның қазақ сатирасы туралы сүбелі еңбектерін атап өткен абзал. Ол – «Фельетон

мәселелері», «Қазіргі қазақ сатирасы, «Қазақ сатирасы», «Абай – сатирик», «ХХ ғасыр басындағы қазақ

сатирасы», «Қазақ совет сатириктері», «Сатира және дәуір», «Бүгінгі қазақ сатирасының проблемалары»,

«Адам. Қоғам. Сатира», «Сатиралық жанрлар», «Сатира – күш­тілер қаруы», «Сатира негіздері», «Сара сөздің

сардарлары», «Шалқу сөздер мен шаншу сөздер», «Ескі жылдың есебі», «Өзіңді таны» сынды оқулықтар мен

монографиялардың және сатиралық жинақтардың авторы. Ғалым бұл еңбектерінде сатираның пайда болу,

қалыптасу және даму заңдылықтарын сараптай отырып, толғамды ой-пікірлері мен парасатты пайымдарын

ғылыми негізде дәлелдейді. Сатираның поэзиялық һәм прозалық жанрларының сапалық белгі-қасиеттері

туралы нақты тұжырым жасайды.

Ғалымның «Сатира сырлары» атты жинағында ол Абайға дейінгі қазақ сатирасында зерделеп көрсетеді.

Мысалы: «Абайға дейінгі дәуір ұлы тарихи окиғаларға мысалы, XVIII ғасыр қазақ халқының тарихында

кескілескен күрес, аласапыран алыс-жұлыс дәуірі болды. Қазақ хандықтарына шығыстан Жоңғар

шапқыншылары, тыстан қалмақ феодалдары, оңтүстіктен Бұхар, Хиуа хандықтары шабуыл жасап,

жаугершілік істеп жатты. Қазақ хандықтары өз тарапынан қорғану, өзін сақтау күрестерін жүргізді»

Ғұламаның осындай еңбектеріне көз жүгірте отырып, оның тек сатира мен тіл-ғылымы емес сол жолда

тарих сахнасында жітік меңгергенін көре аламыз. Автор қазақ сатирасын «Абайға дейінгі» және «Абайдан

кейінгі» деп екіге бөліп қарастырады. Осылайша нақты ғасырларда болған түрлі оқиғалар мен алапат

соғыстарды сипаттай отырып қазақ сатирасының маңыздылығын ашып көрсетеді. Дәуірлер кезеңі арқылы өз

мәдениеті мен әдебиетін қалыптастырған қазақ халқындағы, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, жыр-дастандардың

рөлі қаншалықты деңгейде маңызды екенін де қарастырады. Соған қоса ол қазақ сатирасын тек зерттеп қана

қоймай оны қатты сынға алады. Бір шығармасында «Көптеген сын-сықақ әлі де нағыз сатира дәрежесіне

көтеріле алмаған. Сатирадан гөрі жай сыншылдық, міншілдікке жақын» Яғни қазіргі қоғамағы жеңіл-желпі

мән-мазмұнсыз әзіл-ысқақ театрларына айтылған бір сын деп бағамдауымызға болады. Жалпы әр ұлттың

салты басқа болатыны белгілі. Сол арқылы оның концептісін қарастыра аламыз. Бір жұрттың бір жұрттан

айырмашылығыоның мәдениетінде ғана болады. Ал солайырмашылықты айқын көрсететін ол сатиражанры.

Атап айтқанда қоғамдағы ақсап жатқанмәселелерді әзіл-қалжың арқылы суреттеп көрсетубұл өнердің басты

мақсаты. Жалпы сатираның өзісуреттеп отырған оқиғаны, құбылысты немесекейіпкерді өткір сынға алып,

әжуаға айналдыратынкөркемдік бейнелеу тәсілі деп бағамдасақ оныңарқалар жүгіде қаншалықты ауыр

болатыны сөзсіз.Темір құрсаудың тармағында жатса да қорықпастан өз ақиқатын айта білген қазақ халқының

ержүректілігі біздегі сатираның дамуын ілгерлетті.

Қожакеев «Адам.Қоғам.Сатира» еңбегінде атам заманнан бастау алған қазақ жазба әдебиеті мен

ертегілерінен сатира жанрымен әуезді етіп байланыстарған. Бұл кітаптан да автор тағы бірмәрте ​Абай

дәуіріндегі сатира жанрын жітіқарастырады. Себебі сол уақыттағы ел ішіндегіалауыздық пен болыс-билердің

құйтырқы саясатынсатира жанры қаншалықты деңгейде ашыпкөрсеткенін жазады. Оған айқын дәлел

АбайҚұнанбайұлының «Болысболдыммінеки» «Көкбайға» өлеңдеріеді. Дәл осы өлеңдердіңмазмұны мен