Терминнің қоғамдағы орны мен қызметі туралы мақала

ҚАЗАҚ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТЕРМИН ТҮЗУ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

ТЕРМИННІҢ ҚОҒАМДАҒЫ ОРНЫ МЕН ҚЫЗМЕТІ

Термин түзуді күнделікті тіршілік барысында жүріп жататын, өздігінен қалыптасатын таза практикалық іс деңгейінде қалдыруға болмайтындығын, оған аса ыждахаттылықпен қарау керектігін көрсетеді. Қазақ елінің мәдени-рухани өмірінде ерекше із қалдырған А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы, Ә.Бөкейхан, М.Тынышбайұлы, С.Омарұлы, М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, Т.Шонанұлы, Н.Төреқұлұлы сияқты асыл азаматтарымыздың өмірі мен еңбектері кейінгі кезде зерттеу жұмыстарының өзегі болып, халық олардың асыл мұраларымен қайта қауыпты. Олардың қатарында қазақ халқының қалаулы ұлдарының бірі, зор талант иесі Х. Досмұхамедұлы да бар. Халқына қалтқысыз қызмет еткен, қазақ елінің тәуелсіздігі жолында соңғы деміне шейін күрескен, "Алаш" қозғалысының көшбасшыларының бірі, саяси-қоғам қайраткері, жан-жақты ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз соңында мол рухани мұра қалдырды.

Сондықтан бұл мәселені термин - ғылым тілі, ғылыми түсініктер атауы дегендей тар шеңберлі ойлар аясында қарау жеткіліксіз. Оны тілдің өз табиғатынан айнымай, бұған дейінгі тарихынан бөлінбей, қоғамның ішкі-сыртқы сұраныс-талаптарын толық қанағаттандырарлық тіл болып жетілуі және ұлттық діл мүдделері тұрғысынан қарастыру, осы мақсат-мұраттар үдесінен шығарлықтай жолға қою қажет.

Ал мұндай шешімдер арнайы, мақсатты зерттеулер нәтижесіне негізделеді. Қазақ терминдік жүйесін жаңа көзқарас тұрғысынан қайта қарап-жасау ісінде шетел сөздерін аудару-аудармау, термин түзуде қазақ тілі мүмкіндігін қалай пайдалану мәселелері маңызды орын алары белгілі. Батыс Еуропа тілдерінің де терминдік жүйесінің екі-үш ғасыр бойы қалыптасудан өткені және бұл жайт олардың ұлттық дамуында елеулі орын алғаны белгілі. Елдің ресми тілі болып қабылдануына сәйкес бүгінде қазақ тіліне де осындай түбегейлі жүйеленуден өту, тілдің қоғамдық қызметінің жан-жақты жетілдірілу мүмкіндігі туып отыр. Сондай-ақ терминдік жүйенің ұлт, ұлттық тіл, қоғам алдындағы маңызы мен бүгінде халықаралық, тіларалық қатынастардың күрт артуына орай тілге өзге тілдер мен тілден тыс ықпалдардың күшею жайлары да бұл салада жаңа міндеттер жүктейді.

Бүгінде анализ, синтез, фон, форма, авто, газ, гидро, метод, теория, практика, металл және био-, гео-, агро-, авто-лар беретін түсініктер негізгі ұғымға айналып барады.

Осы және белсенді қолданылып, тілдік қатынасқа, тілдің дыбыстық, грамматикалық жүйелеріне елеулі ықпал ететіндігі себепті терминге қатысты тілдік мүдде туады. Мұның өзі, бір жағы - тілдік қисындылық, сөздің тіл тұрғысынан алғандағы дұрыстығы. Кеңестік ғылым тікелей тіл бірлігі - терминге тілдік сипаттылық қана тағып, тілден тыс, онымен байланысы аса шектеулі, оған тәуелсіз өзгеретін құбылыстай бағалап келді. Қазақ терминологиясындағы талас мәселелерді ғылыми таразылау үшін Х. Досмұхамедұлы еңбектеріне жүгінудің маңызы өте зор. X. Досмұхамедұлы - медицина, зоология, биология, тарих, тіл, әдебиет және басқа түрлі ғылым салаларына қатысты 20-шақты кітап, 40-тан аса мақала жазған ғалым. Солардың бәрін жиып-теріп, оның ғылыми-теориялық пайымдауларын, практикалық ой-ізденістерін, қазақ тіл біліміне қосқан үлесін зерттеп, анықтау - кейінгі ұрпақтың парызы. Ұлт мәдениетінің осы саладағы зәру мәселелерін зерттеп, ілгері дамытудағы ғалымның құнды ғылыми еңбектерін елеп-екшеп, қосқан жаңалықтарын зерделі көзбен қарауды қажет етеді. Ғалым бір мақаласында: "Бұл дүниеде түрлі данышпаңдар, шешендер, шеберлер, батырлар, ақындар көп өткен. Осыңдай адамдар өзіміздің қазақтың арасында да аз болмаған.

А.Байтұрсынұлы терминді қазақ тілі негізінде жасау және оның тілге, көпшілікке түсінікгі болу тиістігін әлеуметтік тұрғыда негіздеген де еді. Бірақ кейін тілден тыс себептер ықпалымен шетел сөздерін аудармай алу дәстүрге айналды. Мұның дұрыс-бұрыстығын ғылым, практика тұрғысында дәлелдеу мәселесі қойылмады. Бұл принциптің қайсысы қандай мақсатқа қызмет етіп, нендей қажеттілікті өтері, қаншалық қисындылығы ешқашан арнайы зерделенген емес. Бұларды жүзеге асырудың ғылыми-әдістік негіздері де жасалмады. Осы себепті бұл принциптер қабылданғанымен, қолданылмайтын ереже күйінде қалып келді. Термин түзу ісі орыс тілі сөзін қазақшалау деңгейінде ғана болды.

Терминнің табиғилығы мен өміршеңдігі ана тілі байлығын сарқа пайдаланудың тілдік тетіктерін оның ішкі даму зандылықтары мен тілден тыс себептеріне сүйеніп, тіл табиғатына сай жүргізумен тығыз байланысты. Мәселеге ғылыми қисын, үлттық мүдде тұрғысынан қарар болсақ, терминді қазақшалау-қазақшаламау ісі тілдің, терминнің шартты белгілерден айырмасы; ой-сезімге алыс-жақындығы; уәжділігі мен түсініктілігінің маңыздылығы; ғылымның әлеуметтік мұраты; терминге қойылар тілдік, қисындық талаптар; термин арқылы тілдің бұзылмай, түзелуі және өз сөзі мен құралдары негізінде дамуы; тілге қатысты ұлттық саясат дегендей жайларға байланысты шешілуі тиіс. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алып, әлеуметтік қызметтерінің жанданып-жанғыруы термин ісін өзекті мәселелер қатарына шығарды. Осы кезенде қазақ тілі терминдік жүйесі тақырыбына бірнеше докторлық, ондаған кандидаттық диссертация жазылып, қорғалды. Ол жұмыстар дені белгілі бір сала атауларын реттеуге, сөз жасау тәсілдері мен сөздің терминдену мәселелеріне, термин жасауға тілден тыс факторлар ықпалын сипаттауға арналды.

Ө.Айтбаев жұмысы қоғамдық-саяси термиңдердің қазақ тілінде қалыптасу тарихы, жасалу жолдарына, Б.Қалиев жұмысы - қазақ тіліндегі өсімдіктер атауының жасалу жолы, шығу тегін зерттеуге, Ш.Құрманбайұлы жұмысы - терминдегі шарттылық принципі, халықтық тіл сөздерінің терминдену тәсілдеріне, Ш.Біләлов жұмысы -математика саласы атауларының қазақ тілі сөзімен берілу мүмкіндігіне арналған.

Аталған жұмыстардың бәрінде дерлік терминді мүмкіндігінше қазақшалау ісі оң құбылыс ретінде бағаланып, бұл ниетті, принципті ғылыми негіздеу мақсатына қажетті ғылыми-теориялық алғышарттар жасалды. Алайда терминді неге қазақшалау керек деп мәселе қойып, оның дұрыстығын дәлелдеу, термин түзуден ұлттық мүлде көріп, оны үш топқа бөле қарау қажеті бар ма деген сұрақ тууы мүмкін.

Қазақ термині мүмкіндігінше қазақша болсын деу ғылыми дәлелге жатпайды. Термин түзуде "қазақ тілінің төл жене бұрыннан қалыптасқан байырғы лексикалық байлығын сарқа пайдалану" тұжырымын ұстанып, оны жүзеге асыру үшін осылай айту, ойлау, осы ойдың дұрыстығына күмәнданбау, қарсы болмау жеткіліксіз. Ойлау жүйесі тілді орыстаңдыру кезіндегі саясат ықпалынан шыға алмай отырған біздің қоғамда бұл принциптің мойындалып, нақты іске бастау болуы үшін оның дұрыстығы нақты түрде дәлелденуі, ғылыми тұрғыда негізделуі керек

Алайда ХҮІ ғасырда Еуропада ғылым және халықтық тілдерге негізделген тілдік дуализм туды әрі бұл кезде еуропалықтардың ұлттық санасы өсіп, ұлт мәдениетіне, тіліне деген көзқарас күрт өзгерген еді. Бұл жайттар Еуропада екі-үш ғасырға созылған ұлттық тілді дәріптеу, мазмұндық дамыту, латын тіліне қарсы күрес науқанын тудырды. Латын тілі ығыстырылды да. Бірақ олар жүздеген латын-грек сөздерінің ұлт тіліне өтіп кетуіне шек қоя алмады және бұл жайдан дұрыс сабақ алып, өз сөздерін өзге тілдерге өткізуде ұтымды қолдана біліп, термин "ғылым жетелеуімен" Еуропаға отар емес елдерде де аударылмай алынды. Ол сөздерді талғаусыз қабылдап, бәрін өз сөзі еткен тіл - орыс тілі. Тек бұл жайт кеңестік ұлт тілдерінің орыстануындай, мемлекеттік саясат күшімен емес, табиғи жолмен, объективтік жағдайлар негізінде жүзеге асты. Олар: өркениеттік дамуы бойынша Россияның көш кейін қалуы; оны билеп-төстеушілер мен ғылым, мәдениет тетігіндегілердің көбі еуропалықтар болуы; орыс ақсүйектері мен оқығандарының еуромәнерде сөйлеуге әуес болуы еді. Бұл жайт орыспен еншілес басқа ұлттар тілдеріне де тарады. Мұның өзі кеңес халқын бір тілді, бір ділді, бір ұлтқа айналдыруда таптырмайтын құрал еді. Термин "тілге жаңа

Терминге қатысты тіл мүддесінен туатын талаптар.

Ғалымдардың дара тұрған сөздермен емес, сөйлем арқылы ғана тілқатысып, термин мәні де сөйлем контексі арқылы ғана толық анықтала аларына да күмән жоқ. Мысалы, 1. Азот иссіз, түссіз, оттектен жеңіл газ; 2. Азот Менделеев кестесінің екінші қатарында, бесінші топта орналасқан деулерде сөйлемдегі сөздер ықпалы арқылы азот-тың әрқалай мағыналары көрініп тұр. Ал сөздің бірнеше туындысы пайда болуы не оның күрделі сөз түзуге қатысуы - терминнің де тұлғалық икемделетінін көрсетеді. Аммон-ның аммоналы, аммоний, аммиак, аммофос, амид, амин, амино-, -имины сияқты түр-өзгерістері бар. Бір ғана психо түбірінің оңдаған туындысы бар. Жай сөз бен термин бірлігі неде? Екеуі де грамматикалық өзгерісті қабылдайды; синоним, полисемия екеуіне де төн; екеуі де сөйлемдегі басқа сөздер ықпалына және адамның табиғи қолданысына түседі, ал адамның ғалым болу-болмауы екінші ретті нәрсе. Термин тузу, түзілу жолдары да оның тіл бірлігі екенін кепілдендіреді. Яғни термин - тілдің толық мүшесі ғана емес, оның туабітті мұратын атқаруының және икемді, қоғам тарапы-нан сұранысты тіл болуының бір көзі. Негізгі және қолданыстық сөздік қорды құраушы сөздер тобының бірі болғандықтан, терминге қатысты тілдік мүдденің бір

"Терминді мүмкіндігінше қазақшалау керектігі" бұған дейінгі, бүгінгі ғылымда, практикада орын алып отырған бірден-бір, дара пікір емес. Терминді қазақшалау бұрыстығы мен шетел сөзін аудармай алу дұрыстығын қостап-дәлелдейтін саяси-әлеуметтік тұжырымдар мен мүдделер, лингвистикалық ғылыми негіздемелердің де бар екені белгілі. Олар басы ашық мәселедей көрінетін терминді мүмкіндігінше қазақшалау тұжырымын қолдайды деу қиын. Бүкіл кеңес ғылымы осы тұжырымдарды ақтауға, олардың дұрыстығын негіздеуге арналған дерлік. Терминді одақ бойынша стандарттау орталығы да болды. Бұл көзқарастың өз мамандарымызға да әсері аз болмай отыр. Әсіресе тікелей термин жасаушы және ғылымды тек "Еуропа"- мен астастыра қабылдауға дағдыланған сала мамандарының ойлары осымен үндес. Көптеген терминнің аударуға болмайды дейтін дәстүр бойынша сол күйінде алынып жатуы да термин мүмкіндігінше қазақшалансын, бұл ұлттық мүдде көрінісі деп қоюдың жеткіліксіздігінің көрінісі. Яғни үлттық мүдденің өзін ғылыми тұрғыда жіктеп-жіліктеу, оның неден тұратынын, қалай құралатынын, қандай пайда-зияны барын, қаншалықты мақыздылығын нақты көрсетуді керек етеді.

Бүгінде тілдегі жаңа сөздер негізін құрайтын қоғамдағы ең өзекті түсініктер атауы болуына байланысты, кейде тілден тыс тұрған, одан әлдеқайда маңызды, бөгде жүйедей қабылданатын терминнің бұлай айдарланып, арнайы сөз тобы ретіңде қаралуы ғылымның дербес кәсіп түріне айналып, әлеуметтік рөлі арту кезеңінен бастау алады. Термин алғаш рет арнайы түрде түзіле бастағанда қатардағы сөздердің мағыналық, тұлғалық түрленуі арқылы, яғни басқа жүйе емес, халықтық тіл, ол кездегі ғылым ордасы латын-грек тілдері, сөздері негізінде жасалды. Ол тұста дәстүр бойынша және ұлттық тілдердің ғылым ұғымдарын атауға, ғылыми баяндауға жарамсыз, кеміс саналуы себепті ғылым тек латын тілінде жазылды. Ғылымның латын аясында қалуы ел билеушілері, ақсүйектер, дін иелері үшін де тиімді еді. Ондай ортада болатын өз білгенін жасырып, өзгеден білімін асыруға тырысушылық та кез келген еуропалықтың өз отанында-ақ латын тілінде жазып-сөйлеуіне сеп болды. Сондай-ақ ғылым, ғылыми ұғымдар бар жұртқа ортақ және әр ел ғалымдарының тілдік кедергісіз қатынаса алу мүмкіндігі маңызды саналды.

Термин, термин қалыптастыру, өзге тілден терминдерді қабылдау принциптері 30-шы жылдарда қолға алынғанымен әлі күнге дейін толық шешімін таппаған аса көкейкесті де күрделі проблема. Қазан төңкерісінен кейін көптеген халық ғылымды ана тілдерінде игеруге мүмкіндік алды. 1920 жылдардағы қоғам дамуындағы ірі өзгерістер, оның ішінде түрлі жаңалық, ақпараттардың ана тілінде берілуі, ғылым, мәдениет, техниканың дамуы - жалпы қазақ…