Тіл кемістігін жою жолдары туралы психологиялық кеңес

Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы,Арқат ауыл

С. Бекбосынов атындағы орта мектебінің

Педагог-психологыҚабдиқызы Айман

«Баланың тіл дамуында кездесетін кемшіліктерді жою барысында психологиялық жұмыстың маңызы»

Адам өмірінде қарым-қатынастың маңызы аса зор болып табылады, ал қарым- қатынас сөйлесу арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан шыр етіп дүниеге келген бала қоршаған ортамен, анасымен дыбыс, тіл арқылы қарым -қатынас жасайды.

Бала бойында сөйлеу дағдыларының қалыптасуы қарапайымнан басталып, бірте-бірте күрделеніп, сөздік қоры толыға түседі. Негізі бір жасқа толған баланың сөздік қоры 10-15 сөзден тұрса, төрт жасқа толғанда негізгі фразалармен еркін сөйлеуді бастайды, ал бес жасқа толғанда дыбыс шығаруы толық дамиды. Адамда сөйлеуге арналған негізгі орган жоқ, сөйлеуге - өкпе, өңеш, жұтқыншақ, тіл, тіс, ерін, ұрт қатысады. Сөйлеу аппараты бас миында орналасқан, сондықтан сөйлеу барысында артикуляцияның алар орыны ерекше.

Алайда тіпті кейбір балалардың естуі мен интеллектісі қалыпты болғанымен , сөйлеу дамуында кідіріс болуы мүмкін. Мұндай балаларға дыбыс шығаруының бұзылуы, , сөз қорының аздығы және грамматикалық қатарының дұрыс болмауы тән. Балаларда сөйлеу тілін меңгеру процессі біркелкі жетіле бермейді. Кейбіреулерінде оның жетілу барысы кешеуілдейді, екіншілерінде дыбыстардың айтылуы бұзылып, бұрмаланады, ал үшіншілері сөздер мен сөйлемдердің мағыналарын бұзып сөйлейді.

Ең алдымен педагогикалық мамандық иесі болғандықтан ұстаз алдына келген баланың сөйлеу мәнеріне көңіл аударады. Бала бірден бірінші сыныпқа келмейді ғой, алдымен ол шағын орталықта, мектеп алды даярлық топтарында болады. Сондықтан сөйлеуінде кемістігін көрген сәтте оның ата - анасымен сөйлесіп, оған тиісті маманнан кеңес алғанын талап еткен жөн. «Барлығы өздігінен өтіп кетеді»-деп күтуге болмайды, өйткені уақыт өткен сайын оның шешімін табу оңай болмайтыны сөзсіз.

Енді балалар арасында кездесетін сөйлеу мәнеріндегі ақаулықтарға медициналық тұрғыда көптеген атаулар беріліп, сипатталған. Біздің мектепте соның ішінде сақау сөйлейтін, яғни ойын тиянақты жеткізе білмейтін және тұтығып сөйлейтін балалар бар. Ғалымдардың зерттеуінше баланың сөйлеу барысындағы кемістіктерді төмендегі жағдайлар арқылы білуге болады. Олар:

Жиі сырқаттанулар, 3 жасқа дейінгі бас жарақаттары;

Тұқым қуалаушылық факторы;

Физиологиялық есту қабілетінің төмендігі;

Жақ бет аппаратының анатомиялық ерекшеліктері;

Саусағын сору;

Баланың сөздік ортасының кемшіліктері.

Тұтығу - бұл сөйлеу ырғағы мен сөйлеу екпінінің бұзылуы. Ол қатты қорқып, шошынып қалғаннан пайда болуы мүмкін немесе жүйке жүйесінің әлсіреуінен де болатыны дәлелденген. Сонымен қатар тәрбиелеу кемістігі, жанұядағы конфликтілік жағдайлар және тағы басқалары үлкен роль атқарады.

Сол себептен тұтығатын баланы міндетті түрде тиісті мамандарға қаратып, қажетті кеңестерін алған дұрыс. Егер ата - анасы қандайда бір себептермен кеңес алуға бармаған жағдайда, ондай балалармен логопед немесе психолог мамандар жұмыс жасайды. Мектепте осы тұрғыда жүргізілген жұмыстар: