Тіліңді қорға қазағым тәрбиелік шарасы

Мектепішілік сынып жетекшілер семинарында өткізген тәрбиелік шарамды ұсынып отырмын.

Тәрбие сағатының тақырыбы; «Тіліңді қорға қазағым» Тәрбие сағатының мақсаты; Ана тілін қадірлеуде,оны бұрмалаудан қорғауға,тіл мәртебесін көтеруге тәрбиелеу.

Көрнекілігі; Қазақтың үй жиһазы арқылы сахнаны безендіру,қыл қалам шеберлерінің ті туралы ұлы сөздерді ілу.

Жүрісі; Қазанқаптың-«Құс қайтару»-күйі ойнап тұрады.Сахнада қазақ үйінің ішкі жабдығы жасалады.

1-бастаушы; Тіл-ұлтымның тірегі Таңдатпай тағдыр жолдаған. Тіл-ұлтымның жүрегі Лүпілін алла қолдаған. Тіл-қорқыттың арманы Асан қайғы өрлеткен.

Көрініс; Асан Қайғы жырын оқу. (қобыз тартып отырып)

Құйрығы жоқ,жалы жоқ,құлан қайтіп күн көрер. Аяғы жоқ,қолы жоқ,жылан қайтіп күн көрер. Шыбыны шықса жаз болып,таздар қайтіп күн көрер. Жалаң аяқ балапан,қаздар қайтіп күн көрер. Бұл заманда не ғаріп, Ақ қалалы боз ғаріп, Жақсыларға айтпаған, Асыл шырын сөз ғаріп. Замандасы болмаса, Қариялар болар тез ғаріп. Қадірін жеңге білмесе, Тойға жеткен қыз ғаріп. Ел жағалай қонбаса, Бетегелі бел ғаріп. Қаз,үйрегі болмаса, Айдын шалқар көл ғаріп Мүритін тауып алмаса, Азғын болса пір ғаріп. Ата жұрты бұқара, өз қолында болмаса қанша жақсы болсада қайратты туған ер ғаріп.

2-бастаушы; Тіл-қалың сөз орманы,

Бұталы тармақ ер жеткен. Ат арыса жел бітер Жүйрік озар жүйріктен Тілің озса әл кетер Сеп болмай қолда биліктен Бақыт бер әрбір сөзіңе Тар заман шеккен азабын өз қолың жетсе өзіңе, тіліңді қорға қазағым!

1-бастаушы; Тіл десе түсер ауызға, Қаз дауысты Қазыбек. Айналған аты аңызға, Ханға да әділ қазы боп. Бергені тағдыр ғаламат Төле бидей дананы әр сөзін етті аманат, жоңғарлар қысқан заманы. Үшеудің бірі тең түскен, Бар Әйтеке биіміз.

Көрініс; «Үш би».

Төле би; Уа,халқым,сөз қадірін білесің; Жаңбыр жауса жер жетім, Басшысы болмаса жер жетім, Ұқпасқа айтқан сөз жетім... Атың жақсы болса Ер жігіттің пырағы. Балаң жақсы болса, Жан мен тәннің шырағы.

Қазыбек би; Аты жаманның арманы кетер. Баласы жаманның дәрмені кетер.

Әйтеке би; Биікке шықсаң,көзің ашылады Жақсымен жолдас болсаң,көңілің ашылады

Төле би; Сөз танығыш жастарға айтар он түрлі жұмбағым бар,

Әйтеке би; Айтыңыз ұлы аға.

Төле би; Айтсам он түрлі жұмбағым мынау; бір,екі,үш,төрт,бес,алты, Жеті,сегіз,тоғыз,он.

Дауыс; Бұл не деген жұмбақ? Осындай да жұмбақ бола ма?

Қазыбек би; Ұлы аға! Бұл жұмбағыңызды мен шешейін,рұқсат етіңіз.

Төле би; Рұқсат ,қаз дауысты Қазыбегім,рұқсат»

Қазыбек би; Бір дегеніңіз-бірлігі кеткен ел жаман. Екі дегеніңіз-егесіп өткен ер жаман. Үш дегеніңіз-үш бұтаққа бөлінген ағайын жаман. Төрт дегеніңіз-төсектен безген жас жаман Бес дегеніңіз-белсеніп шапқан жау жаман. Алты дегеніңіз-асқынып кеткен дерт жаман Жеті дегеніңіз-жесір қалған жас жаман. Сегіз дегеніңіз-серпілмеген қайғы жаман. Тоғыз дегеніңіз-торқалы той,топырақты өлімге бас көрсетпесе,сол жаман. Он дегеніңіз-оңалмас кәрілікке дауа болмас-деген сөзіңіз,ұлы аға!

Төле би; Рахмет,дәл тауып шештің,ойы да,тілі де жүйрік тұлпарым менің...

Әйтеке би; Суалмайтын суат жоқ. Тартылмайтын бұлақ жоқ. Тамыры суда тұрса да, Уақытысы жеткенде Құралмайтын құрақ жоқ... Тек жақсыдан өлмейтін сөз қалады.

Төле би; Дұрыс айтасың,Әйтеке. Ал,қаз дауысты Қазыбек би,мынау жиылған халайыққа не айтасың?

Қазыбек би; Өркенім өссін десең, Кекшіл болма- Кесапаты тиер еліңе. Елім өссін десең, өршіл болма- өшкеніңді өшірерсің. Басына іс түскен пақырға Қастық қылма- Қайғысы көшер басыңа Жанашыры жоқ жарлыға, Жәрдемші бол асыға Қиын-қыстау күндерде өзі келер қасыңа. Бүгін сағы сынды деп, Жақыныңды басынба.

Төле би; Сөзің асыл,қаз дауысты Қазыбек! Уа,халайық! Көсіре шабар жерің бар, Тау көтерген ерің бар! Қол боларлық елің бар, Атадан қалған сара жолың бар! Сөз қадірін біліңдер!

2-бастаушы; Түгел қамтып,кең пішкен.

Солардан қалған тіліміз Дербес ел болсаң,шежіре Аударар бізге назарын! өз қолың жетсе өзіңе тіліңді қорға қазағым!

1-бастаушы; Тіл-Абылай ұраны, Қалың жауға бастаған Тіл-Біржан сал бір әні, Ақан сері қостаған.

Ақан серінің әні; «Балқадиша». (Бала бір ағашты үңгіп,ыңылдап отырады.Жыр айтып,біреу келе жатады,сахна сыртында).

Сахна сыртында Махамбет; Ереуіл атқа ер салмай, Егеулі найза қолға алмай, Еңку-еңку жер шалмай, Ерлердің ісі бітерме... (Батыр отырған баланың қасына келеді. Бала әдеппен иіліп сәлем береді).

Бала Құрманғазы; Армысыз аға? Махамбет батыр; Қай ұлансың,қарағым? Бала; Мен,Қызылқұрт Сағырбайдың баласы Құрманғазымын. Махамбет батыр; Көзіңде өшпес жалын бар,болғалы тұрған ұлмын де,иә!

Қабырғасын сөксе де қайыспас қайсар нар болатын түрің бар ұлым!

Бала; Өзіңіз кім боласыз Махамбет батыр; Мен де,үлан,мен болам, Ағатай –беріш ел болам, Исатайдың серігі, Ел жұртым деп жанымды Шүберекке түйген ер болам Халық жауы хандардың, Қарны жуан билердің Басын кессе-дер болам,,, Жайықты малға толтырып Халыққа теңдік әперсем- деп,арманға қол созған, Махамбет батыр мен болам!

Бала; Ақын аға Махамбет,мені өзіңмен ала кет,

Батыр; Жоқ қарағым,ертерек,қабырған әлі қатпаған,томаған әлі толмаған. Әзірге жассың,ертерек! Мынау не қарағым?

Бала; Домбыра жасап алмақпын,ел кегін егіз шектен еңіретіп төгетін.

Батыр; Мақұл,балам,әзірге қош. (батыр кетеді,бала Құрманғазының орнына шал Құрманғазы келіп отырады.Жәймен күй ойнап тұрады.)

1-бастаушы; 1888 жылдың дауылды бір күні еді. Кәрі Атырау ақ бас толқындарын шыңға соғып жатты. Етектегі ауылдың шеткері тігілген киіз үй жанында күмістей ақ сақалы төсін жапқан бір қария отырады.Оның өткір қара көздері бір нүктеге қадалған. Қария салалы саусақтарымен перне қуып,ақ үкілі домбырасын шертіп қояды.Оның домбырасынан теңіз толқынындай арындаған асау күй төгіледі. (Айналасына халық шоғырлана түсті.Осы кезде қолына домбыра ұстаған қыз бала,қарияның қасына келіп отыра кетті де,жаңағы күйді тартып берді).

Құрамнғазы; Айналайын,қыз да болсаң мұрамды ұстарлық болып туыпсың. Көп жаса ,қызым,көп жаса! Жан шошыр бастан өтті талай майдан, Шыққан жоқ атқан оғым терең сайдан. Екпінді кек күш беретін, Ұл туар дәл өзімдей ана қайдан. Бұл тартқаның қандай күй?

Дина қыз; Бұл күйді «Көбік шашқан» деп атайық,ата.

Құрманғазы; Тауып айттың,қарағым. Күйдің аты «Көбік шашқан» Атың кім шырағым.

Дина қыз; Атым Дина,

Құрманғазы; Мерейлі бол,Динажан,мен кек күйшісі,Құрманғазымын.Тәрбиешім-Махамбет ақын-Исатай ердің серігі.Мұрамды саған тапсырдым,халыққа жеткіз күйімді. (домбырасын Динаға ұсынады)

Дина қыз; Егер де маған,атажан,шынымен сеніп берсеңіз,кек ұрандас күйіңізді халыққа ойнап беруге жас жүректен ант етемін( тізерлеп отырып домбыраны сүйеді).

1-бастаушы: Міне күй атасы Құрманғазы мен Динаның кездесуі жөнінде ел осылай аңыз етеді. Дина апа осы антын адал орындады. Ол күй атасы Құрманғазыдан алған асыл мұрасын алтындай сақтап,қазынасына табыс етті.

2-бастаушы; Тіл-Абайды тудырған, Білсін деп бізді бар ғалам.

1-бастаушы; Құлақтан кіріп бойды алар, Жақсы ән мен тәтті күй. Көңілге түрлі ой салар,