Түлектердің мамандық таңдау мәселесі бойынша зерттеу

Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік педагогикалық университеті Түлектердің мамандық таңдау мәселесі Орындаған : Усипбекова Айжан Суттибековна. Шымкент 2020

Мамандық дегеніміз – адамның белгілі бір қызмет атқаруына мүмкіндік беретін материалдық не рухани өндірісте алған білмі мен пратикалық дағды жиынтығы. Мамандық таңдау – адам өміріндегі ең күрделі де жауапты қадамдарының бірі, яғни болашақ өмірдің мәні деуге болады . Маманды қ – professio – деген француз тілінде ресми түрде жариялаймын деген мағынаны білдіреді. Мамандықты дұрыс таңдау дегеніміз - бұл өмірде белгілі бір орынға ие болу. Оқушы болашақ өмірінің мазмұны мамандықты дұрыс таңдауына тәуелді екендігін жақсы түсінген жөн.

Оқушылардың мамандық таңдауына әсер ететін әлеуметтік факторлар : -досты қ қарым-қатынас -Бұқаралық ақпаратқұралдары ( газет, журнал, телебағдарлама ) -педагогикалық ұжым : сынып жетекш і лері, пән мұғалімдері,мектеп басшысы -жанұя -оқу пәндері -сыныптан тыс жұмыстар -ұйымдастырушылық -еңбек өндірісі мен қоғамдық пайдалы жұмыстар -мектептен тыс жұмыстар

Эстон ғалымы М.Титма жасөспірімдердің мамандықты таңдау кезіңде кездесетін мәслелерді жан-жақты зертттей келе, қоғам құратын ситуацияларға талдау жасау негізіңде мамандықты таңдаудың 5 сатысын көрсетеді. 1саты - 9сынып бітіру кезеңінен басталады. Мұнда оқушы қандай да бір кәсіби орындарын немесе жалпы білім беретін мектептерде оқуды жалғастыруды таңдау керек. 2саты - орта мектепті бітірген соң арнайы білімалуды таңдайды. 3саты – кәсіби саланы анықтау болып табылады. 4саты – мамандық таңдау. 5саты – нақты жұмыс орнын таңдау.

Саналы түрде мамандық таңдау өте күрделі іс-әрекеттің түрі және ұзаққа созылатын процесс болып табылады. Әйтсе де, бүгінде білім алушылардың мамандыққа деген ынтасының классификациясы төмендегідей: 1. Мамандықтың қоғамдық-мемлекеттік маңыздылығы. 2. Мамандықтың танымдық маңыздылығы. 3. Таңдалған жұмысқа қызығушылық. 4. Осы саладағы мамандыққа дайындық. 5. Мектептегі жетістіктің осы таңдалған мамандыққа байланыстылығы. 6. Мамандыққа деген қабілеттілік. 7. Мамандықтың тәрбиелік маңызы . 8. Материалдық қызығушылық. 9. Оқуға түсу, жұмысқа тұру жеңілдіктері. 10. Туған туысқандарының, мұғалімнің, досының, отбасының ақылы мен үлгілері .

Мамандықты таңдауға жастарды баулаудың бастамасын Ф.Парсонс 1909 жылы ғылыми жолға қойып, ол жеке тұлға теориясын құрып, осы теория негізінде психометриялық әдістемелерді пайдалану жолдарын ұсынған . Оның ғылыми қағидаларына сүйене отырып , зерттеушілер адамдардың психофизиологиялық ерекшеліктеріне байланысты дәру негіздері ретінде келесі қағидаларды ұсынды: а) әр адам өзінің жекелік психофизиологиялық қасиеттеріне және таным процестерінің ерекшеліктеріне байланысты тек бір мамандыққа икемді болады ; б) мамандық бойынша қызметте табысты болу және өз мамандығына көңілі толу адамның жекелік қасиеттірінің мамандық қызмет талаптарына сай келуіне тәуелді ; в) мамандыққа бағдар беретін кеңесші мамандық таңдаушының жекелік ерекшеліктері мен оның диспозицияларын ескере отырып , мамандықты таңдауды саналы жүретін процеске айналдырып , таңдаудың тиімділігін қамтамасыз етуі қажет .

Мамандық таңдауда қазақ жастары Ж. Аймауытовтың "Жан жүйесі жөне өнер тандау " (1926) атты еңбегінен де жақсы акыл-кеңестер алуына болады . Автор мамандықтың жаманы жоқ , бірақ , мүның кез-келгеніне икемділік қажет , бүл жәй күнелту , тамақ , асыраудың жолы емес , үлкен өнерді , зор шеберлікті қажет ететін нәрсе дейді . " Кімде-кім өзіне біткен ыңғайына қарай өз жолымен қызмет етсе өз басына да, әлеуметке де үлкен пайда келтірмек . Өз орнында істеген адамның жүмысы да өнімді , берекелі болмақ ... әр өнер , әр қызмет мемлекетке , әлеуметке керек . Әлеумет те, мемлекет те әр адамның еңбегі берекелі , пайдалы болуын тілейді : неғүрлым өр мүшесінің еңбегі жемісті болса , соғұрлым әлеумет тұрмысы да тез оңалмақ ".

Оқушыларды алдын -ала кәсіби диагностикалаудан өткізу проблемасын зерттеу үшін көптеген арнайы және жалпы диагностикалық әдістемелер жасалған . Оның ішінде Айзенк пен Стреляудың темпераментті өлшеу тестері , Бине -Симон жасаған интеллектуалдық қабілеттілікті анықтау шкаласы , Айзенктің интеллекті зерттеу тестерінің вербалдық , математикалық және техникалық субтестілері , Филипстің баланың мазасыздану деңгейін анықтау тесті , коммикациялық және ұйымдастырушылық қабілетті зерттеу тестері тағы сол сияқты көптеген әдістемелер . Олардың нәтижесін кәсіби бағдарлауда қолдану ережелерін Айзенк , Лемтес т.б . анықтаған .

Ғалым-зерттеуші Е.А.Климов кәсіпті (мамандықты) таңдауға ықпал ететін 8 негізгі факторларды атап көрсетеді: 1. Ересектер, отбасы көзқарасы; 2. Құрбылардың көзқарастары; 3. Мектептегі педагогикалық ұжым көзқарастары; 4. Жеке кәсіби және өмірлік жоспарлар; 5. Қабілеттіліктер мен олардың көрінісі; 6. Қоғамдық мойындауға талаптану; 7. Кәсіби әрекет туралы мағлұматтану; 8. Бейімділік

Е.А.Климов көп жақты факторларға негізделіп «Мамандықтардың төрт қабатты жіктеуін» ұсынды. Бірінші қабаты мамандық типтеріне байланысты бес жүйеден құралған: 1. адам – тірі табиғат – агроном, микробиолог және тб.; 2. адам – техника – слесарь, механик, оператор, тб.; 3. адам-адам – дәрігер, мұғалім, сатушы және тб.; 4. адам –белгі жүйесі – математик, редактор және тб.; 5. адам – көркемдік бейне – дирижор, суретші, артист және тб. Екінші қабаты еңбектің мақсатына сай үш түрлі класқа топталған: 1. гностикалық мамандық ( грекше — білім) – дегустатор, контролер, социолог тб.; 2. көркемделуші мамандық – шебер, токарь, мұғалім, бухгалтер тб.; 3. ізденуші мамандық – бақылаушы-ұшқыш, инженер-конструктор, тәрбиеші

Үшінші қабатта еңбектің негігі құралдары арқылы жоғарыдағы мамандықтар бөлінеді: 1. қол еңбек мамандығы; 2. қол-машина еңбек мамандығы; 3. автоматтандырылған және автоматты жүйедегі мамандықтар. 4. еңбектің қызметтік құралдарымен байланысты мамандық; Төртінші қабатта еңбек жағдайының белгілері бойынша топтастырылады: 1. бірқалыпты микроклиматты бөлмедегі жұмыс – зертханашы, есепші тб.; 2. ашық ауаудағы жұмыс – агроном, инспектор, тб.; 3. ерекше жағдайдағы жұмыс – шахтер, өрт сөндіруші тб.; 4. жоғары жауапкершілікті қажет ететін жұмыс – тәрбиеші, мұғалім, дәрігер.

Белгілі мамандықты меңгеріп, жақсы жұмыс істеу үшін адам нақты мамандық тарапынан қойылатын талаптарды орындап, икемділік қасиеті болуы керек. Сондықтан мамандық таңдауда, қойылатын талаптарды білу керек. Сондықтан әрбір мамандыққа қатысты тип, класс, бөлім және топты ажырата алу керек. «Адам-техника» мамандықтың типі. Техникалық обьектілердің ерекшеліктері олар көптеген белгі бойынша нақты өлшемді талап етеді. Өңдеу, өзгерту, кеңістікте қозғалу немесе бағалауда жұмысшыдан нақтылық, анықтылық талап етіледі. Ұқыптылық пен жоғары орындаушылық тәртіп қажет. Әрине мұндай қасиеттер барлықтарына да қажет, дегенмен техника саласында ерекше назар аударылады. Техника адамдарды шығармашылыққа, жаңашылдық, ойлап табуға итермелейді.. Сондықтан ойлау қабілетінің жоғары дәрежеде болғаны жөн. Техникалық, фантазия, техникалық обьектілерді ойша біріктіру, ажыратуға қабілеттілік бұл салада жаңа еңбек өнімін ғана емес, жұмыс істеудің жаңа тәсілдерін ашуға мүмкіндік береді.

«Адам-адам» мамандығының типі. Бұл саладағы еңбектің мазмұны адамдар арасында қарым-қатынасқа негізделген. Егер адамдармен қарым-қатынас дұрыс болмаса, онда жұмыста да дәл солай болады. Сондықтан адамдармен байланыс жасау оны білу, адамдарды түсіну, ерекшеліктерді ажырата білу қабілеттер мен қасиеттер маңызды болып табылады. Осы мамандықтың иесі мынадай қасиеттерге ие болуы қажет; Берік, жақсы көңіл-күй, адамдармен тіл табысу, ойша өзін басқа адамның орнына қою, адамдар арасындағы қарым-қатынасты түсіне білу, есте сақтай білу, көп адамдардың жеке қасиеттерін туралы бідлімді есте сақтай білу, әртүрліадамдармен тіл табыса білу, шыдамдылық. «Адам-табиғат» мамандығының типі. Осы саладағы мамандықтарға ортақ қасиет-табиғатты сүю. Бірақ табиғатқа көзқарас екі түрлі, кейбір адамдар табиғат демалатын орта десе, екіншілері, оны табиғатты тану оны пайдалану заңдылықтарын білуде құштарлыққа бөлінеді. Сондықтан мамандықты таңдау барысында осы жағдайды жақсы білу керек, сіздің көзқарасыңыз қандай, табиғат –сіз еңбек ететін шеберхана ма, әлде демалыс орны ма?

« Адам таңба жүйесі» мамандық типі «Т» Біз өмірде таңбалармен жиі кездесеміз. Олар: сандар, кодтар, шартты белгілер, табиғи және жасанды тілдер және сызбалар. Барлық жағдайда адам таңбаны нақты обьект пен құбылыс символы ретінде қабылдайды. Сондықтан мамандар абстрактылы ойлау қабілеттілігін, қиялдауды талап етіледі. Таңбалардың өзара айырмашылықтары көп ерекшеленбегендіктен, жұмыс істеу барысында мамандарға зейіннің тұрақтылығы, жинақтылығы, тиянақтылығы қажет. « Адам-көркем» бейне» типі. Бейнелеу, музыка, әдеби көркем, сахналық-астарлық мамандықтар иегерлеріне қойылатын талап: өнерге икемділік, шығармашылық қиял, бейнелі ойлауға қабілеттілік және еңбек сүйгіштік, еңбектің нәтижесін сырттан бақылай отырып, бұл саладағы мамандықта олай емес, керісінше қиын, сыртқа сәтті болып көрінген іс үшін, қаншама сағат күнделіктер тану керек.

Отбасының басты қызметі – бала тәрбиелеу. А.Д.Сазанов: “Жанұяда дұрыс еңбек тәрбиесін алған бала болашақта өзінің арнайы дайындығында да үлкен жетістікпен әкетеді. Ал жанұясында ешбір еңбек тәрбиесін алмаған бала болашақта еш квалификация ала алмайды, еңбек жолында жолы болмайды, олардан нашар жұмысшы кадрлар шығады”-деп жазады. Отбасының басты қызметі – бала тәрбиелеу. А.Д.Сазанов: “Жанұяда дұрыс еңбек тәрбиесін алған бала болашақта өзінің арнайы дайындығында да үлкен жетістікпен әкетеді. Ал жанұясында ешбір еңбек тәрбиесін алмаған бала болашақта еш квалификация ала алмайды, еңбек жолында жолы болмайды, олардан нашар жұмысшы кадрлар шығады”-деп жазады. . Отбасында еңбекке тәрбиелеу, баулу мен кәсіптік бағдар беру баланың қоғамға пайдалы, өнімді еңбекке тікелей қатысуы оқуға деген сапалы көзқарасты тәрбиелеудің, жеке адамды адамгершілік және зиялылық жағынан қалыптастырудың негізгі қайнар көзі болып табылады.

Мамандық таңдаудағы ата - ана міндеті, оның нәтижесіндегі еңбек қуанышына қосар үлесі мен жеке тұлғаның әлеуметтік ашық қоғамға бейімделуіне, яғни әлеуметтенуіне ықпал ету. Міндеттері: • Мамандық таңдаудың негізгі шарттарын таныту; • Мамандық таңдауда үйлесімді оң шешім қабылдау; • Бала…