Тұлға теориялары және басқару тәжірибесінде қолдану

Газет – халықтың көзі хәм құлағы

(«Қазақ» газетінің 100 жылдығына орай)

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан жерінде қазақ тіліндегі алғашқы газеттер шыға бастады. Бұл газеттердің негізгі мақсаты - жергілікті халықтың мұң-мұқтажы, ел тіршілігіндегі маңызды оқиғалар мен жайттарды хатқа түсіріп, газет етіп шығарып, халыққа тарату болды. Солардың қатарында барша қазақ жұртына әйгілі болған «Қазақ» газеті де болды.

Қоғамдық-саяси және әдеби-мәдени басылым - Қазақ газеті - 1913-1918 жылдары Орынбор қаласында жарияланып тұрды. №1 номері 1913 жылы 2 ақпанда жарық көрген еді.

1915 жылға дейін аптасына бір рет, одан кейін екі рет шығып отырған бұл басылымның бастырушысы - «Азамат» серіктігі болды. Жалпы 265 нөмірі жарық көрген «Қазақ» газетіне қаржылай көмектескендердің көшбасында Мұстафа Оразайұлы бар еді. Газет рәміздік-бейне ретінде киіз үйді ұсынды. Бұл - қазақ ұлты деген ұғымды берді. Оның түндігі батыстан ашылып, есігіне «Қазақ» деп жазылды. Мұны түсіндірген ұлт зиялылары «қазақ ішіне Еуропа ғылым-өнері таралсын, «Қазақ» газеті қазақ жұртына әрі мәдениет есігі, әрі сырт жұрт жағынан күзетшісі болсын» деп жазды.

Қазақ» газетін шығаруды ұйымдастырушы, редакторы - А.Байтұрсынұлы, оның өкілетті өкілі М.Дулатұлы болды. Басылымда А.Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейхан, М.Дулатұлы, М.Шоқай, Мұхаметжан Тынышбайұлы, Ш.Құдайбердіұлы, Ғ.Мұсағалиев, Ғ.Қараш, Р.Мәрсеков, Ж.Тілеулин, М.Жұмабаев, Х.Болғанбаев, Х.Ғаббасов, Ж.Ақпаев, Ж.Сейдалин, С.Торайғыров, А.Мәметов, С.Дөнентайұлы, Х.Досмұхамедұлы т.б. авторлардың мақалалары жарияланып тұрды.

Баспасөздің, оның ішінде газеттің əлеуметтік қоғамдық өмір саласындағы орнын, қызметтерін саралап берген ғалым-зерттеуші А.Байтұрсынов 1913 жылы «Қазақ» газетінің алғашқы санында: «Газет-жұртқа қызмет ететін нəрсе, олай болатын мəнісі жұрттың білімді, пікірлі, көргені көп көсемдері, оқығаны көп адамдарды газет арқылы халықтың алдына түсіп, жол көрсетіп, жөн сілтеп, басшылық айтып отырады», – деген болатын. [1.10.]

Баспасөз құралдарының жалпы адамзат тарихында алатын орны маңызды, ол халықтың рухани, мəдени өмірінің айнымас бөлшегі. А.Байтұрсынов ойымен айтсақ «...Газет – халыққа білім таратушы. Олай дейтініміз, газеттен жұрт естімегенін естіп, білмегенін біліп, бірте-бірте білімі молайып, зейіні өсіп, пікірі ашылып, парасаты жетіспекші.» [1.14.].

Ұлт тұтастығын басты орынға қойған «Қазақ» өзінің шығу тарихында қилы-қилы кезеңдерді бастан кешіре отырып, халықтың асыл арманын, көкейіндегі ойын терең ұғына білді, ақиқат пен әділдіктің төрешісі, ұлттық рух жаршысы болды. Басылым ұлт мүддесі жолында қоғамдық сананы қалыптастыру мен дамыту жолын, ұлттық мәдениет ағартушылықтың жүгін өрге сүйреу мақсатын ұстанды. Ұлт тарихымен бірге жасасып, саяси-әлеуметтік өмірдің қайнаған ортасынан табыла білді. Газеттің арқасында ел тағдырына байланысты қыруар мәселелер шешімін тапқанын ешкім де жоққа шығара алмайды. Ұлт мүддесін асқақтата көтеріп, ақ-адал сөйлеуді ең қасиетті борыш санаған аталмыш басылым алғаш жарық көрген күнiнен бастап қазақ даласының қоғамдық-саяси және мәдени өмiрiне бес жылдан аса қызмет еттi. Және өзiнен бұрынғы басылымдардың бiрi де жаңа газетпен не сапасы, не көтерген тақырыптарының сан-салалығы, не таралымы жағынан тең келе алмады. Бiрiншi жылы 3 мың таралыммен шығып тұрған «Қазақтың» таралымы, Оксфорд…