Тұңғыш президенттің тәуелсіздікке қосқан рөлі туралы баяндама

Астана қаласы әкімдігінің «№76 мектеп-лицей» КММ

Тәуелсіз мемлекет атануымыздағы Тұңғыш Президентіміздің рөлі

Саирова Бейбиткул Бияхметовна

Жоғары санатты бастауыш сынып мұғалімі

Ұлы Дала д., 11/1 үй, 23 пәтер

Ұ.т.8 7051356335

Астана 2018

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.........................................................................................................

МЕМЛЕКЕТТІ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІ

Мемлекетті басқару жүйесінің құрылуы

Басқарудың президенттік формасын таңдау

Мемлекеттің саяси институттарының пайда болуы

БІРТҰТАС ХАЛЫҚ

ТҰРАҚТЫ ӘРІ ТӘУЕЛСІЗ ЭКОНОМИКА

ЖАҢА АСТАНА

АНЫҚТАЛҒАН ШЕКАРА

ҚАРУЛЫ КҮШТЕР

ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................................................

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................................................

КІРІСПЕ

Қазіргі уақытта біз өз тарихымызға қарай отырып Кеңес Социалистік Республикалар Одағының (бұдан әрі – КСРО) ыдыраған сәтінде Қазақстанның тәуелсіздігін жариялап, кейін елдегі күрделі саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайда барлық жауапкершілікті мойнына алып, ел басына Н. Назарбаев сияқты біртуар тұлғаның келуі – елімізге жіберілген нағыз тағдыр сыйлығы деуге әбден болады.

Бұл ретте, Н. Назарбаетың ақыл, білім, батылдық, көшбасшылық, жауапкершілік және отанға деген махаббат сияқты жеке қасиеттерін атап өту қажет.

Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекет атануындағы Тұңғыш Президентіміз Н. Назарбаетың рөлі орасан зор. Ол Елбасымыздың үлкен еңбегінің негізгі нәтижелерін жай ғана айтып шығумен дәлелденеді, олар: мемлекеттіліктің заңи негізі, тұрақты саяси жүйе, айқындалған шекара, біртұтас халық, тұрақты да тәуелсіз экономика, әскер, жаңа астана.

Аталған нәтижелер өздеріңіз білгендей жай ғана жетістіктер емес олар мемлекеттіліктің негізін қалаушы факторлар болып табылады.

«Бүгінгі күнді түсініп-түйсіну үшін де, болашақтың дидарын көзге елестету үшін де кешегі кезеңге көз жіберуіміз керек», - деп Н. Назарбаевтың өзі айтпақшы тәуелсіздік жолындағы Қазақстанның жақын тарихына көз жіберіп, зерделеп көрейік.

Зерттеу жұмысының мақсаты – тәуелсіз мемлекет атануымыздағы Тұңғыш Президентіміздің рөлін анықтау болып табылады.

Көрсетілген мақсатқа жету үшін келесі мақсаттар қойылады:

Қазақстан Республикасы мемлекеттілігінің заңи негізінің қалыптасуын қарастыру;

Қазақстан Республикасындағы мемлекетті басқару жүйесінің құрылуын қарастыру;

Қазақстан Республикасында біртұтас халықтың қалыптасуын қарастыру;

Қазақстан Республикасы экономикасының қалыптасуын қарастыру;

Қазақстанның жаңа астанасының құрылуын қарастыру;

Қазақстан Республикасының шекарасын анықтауын қарастыру;

Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің қалыптасуын қарастыру;

Қазақстан Республикасының тұрақты дамуы бойынша ұсыныстар тұжырымдау.

Зерттеудің объектісі – Қазақстан РеспубликасыТұңғыш Президентінің тұлғасы болып табылады.

Зерттеу мәні - тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің басшылығы кезіндегі қалыптасқан саяси, экономикалық және әлеуметік қарым-қатынастар жиынтығы болып табылады.

Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізі ретінде отандық және шетелдік ғалымдар мен мамандардың мемлекетті басқару бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулері қолданылды.

Зерттеу жұмысында мынандай ғылыми тану әдістері қолданылды: абстрактылы-логикалық, құрылымдық, талдаулық, жүйелік, сондай-ақ талдау, жинақтау, салыстыру, топтау әдістері.

Зерттеудің ақпараттық базасы Қазақстан Республикасының, Қазақ КСР-ның заңнамалық және нормативтік актілерінен, отандық авторлар кітабынан, отандық саясаткерлердің мақалаларынан, талдау материалдарынан, интернет-ресурстардан қалыптастырылды.

Қойылған мақсаттарды шешудегі автордың жеке салымын көрсететін зерттеу нәтижелерінің ғылыми жаңалығы мемлекеттің тәуелсіздігін ары қарай күшейтуге бағыталған ұсыныстарды тұжырымдау болып табылады.

Зерттеу жұмысының құрылымы зерттеудің мақсатымен, шешетін мәселелердің мінезімен, оның қисынымен шартталған. Зерттеу жұмысы кіріспеден, алты бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттерден тұрады. Жұмыс парақта баяндалған.

МЕМЛЕКЕТТІЛІКТІҢ ЗАҢИ НЕГІЗІ

1991 жылығы желтоқсан айында Кеңес Социалистік Республикалар Одағы (бұдан әрі – КСРО) ыдырап кетті. КСРО құрамына енген республикалар тәуелсіз мемлекеттер құрды.

1991 жылғы 10 желтоқсанда Республика Жоғарғы Кеңесінің сессиясында Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасын Қазақстан Республикасы деп атын өзгеру туралы шешім қабылдады. Сол уақыттан бастап бұрынғы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының территориясында жаңа мемлекет – Қазақстан Республикасы құрылды.

Жаңа құрылған егемен мемлекеттің заңи негізін қалау мақсатында бірқатар құқықтық актілер мен шешімдер қабылданды.

Атап айтқанда, кесте-1

мерзімі

Қабылданған құқықтық актілер мен шешімдер

1990 жылғы

25 қазанда

«Мемлекеттік егемендік туралы декларация»

1991 жылғы

10 желтоқсанда

Республика Жоғарғы Кеңесінің сессиясында Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасын Қазақстан Республикасы деп атын өзгеру туралы шешім

1991 жылы

16 желтоқсанда

«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңы

1993 жылғы қаңтарда

«Қазақстан Республикасының Конституциясы»

1995 жылы

30 тамыз

«Қазақстан Республикасының Конституциясы»

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі мен дербестігін айқындаған аталған құқықтық актілердің барлығы Елбасымыз Н. Назарбаевтың дана саясатының нәтижесі болып табылады.

2. МЕМЛЕКЕТТІ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІ

2.1 Басқарудың президенттік формасын таңдау

Посткеңістік Қазақстандағы экономикалық дағдарыс мынадай әлеуметтік проблемалар туғызды: халықтың өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуі, елдегі жаппай жұмыссыздық, криминогендік ахуал. Осы жағдайлар, сондай-ақ саяси элиталардың билікке күресі қоғамның бөлінуіне, ішкі тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін еді. Көршілері Ресей мен Қытай державалары болып табылатын енді құрылған мемлекеттің аяғына тұрып кетуі аталған проблемаларды жеңіп, халықтың бірлігін қамтамасыз етумен байланысты болды. Оны өзіміздің тарихымыздан да көре аламыз. Атап айтқанда, үш жүз мойындаған Қазақ хандығы ханының болмауынан XVII ғасырдың 30 жылдары кіші жүз ханы Әбілхайыр Ресей империясының қол астына кірді (бұл жерде біз тарихқа немесе Әбілхайыр ханның саясатына баға беріп отырған жоқпыз).

Осыған орай, транзиттік кезеңде елімізге экономикалық, әлеуметтік және саяси салалардағы реформаларды мерзімінде қабылдауға және іске асыруға мүмкіндік беретін орталықтандырылған президенттік билік қажет еді.

1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР Президенті лауазымын құру туралы және Қазақ КСР-ның конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылдап, Қазақ КСР Президентінің лауазымын құрып, Нұрсұлтан Назарбаевты президент ретінде таңдады.

Кейінгі жылдары Н. Назарбаев Президент лауазымының өкілеттілігін кеңейту үшін бірқатар саяси және әкімшілік реформаларды жүргізді.

1990 жылғы 25 қазанда Жоғарғы Кеңес «Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны» қабылдағаннан кейін сол жылдың қарашасында Н. Назарбаев «Қазақ КСР-ғы мемлекеттік билік құрылымын және басқаруын жетілдіру туралы» Заңға қол қойды, оған сәйкес Президент жоғарғы атқарушы және өкім етуші биліктің басшысы болып табылды.

1993 жылғы қаңтарда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі «Қазақстан Республикасының Конституциясын» қабылдады, алайда онда Қазақ КСР-ның конституциясындағыдай Жоғарғы Кеңес кең өкілеттілікке ие болды. Бұл жағдай мемлекетте қос өкіметтілік туғызып, билік тармақтарының арасындағы жанжалға негіз жасауы мүмкін еді.

Атап айтқанда, Кеңес депутаттары мемлекетті және қоғамы жаңғырту қарқынын бәсеңдетіп, жедел дамуға бөгет жасады. Соңында бірқатар заңи және саяси себептер бойынша Жоғарғы Кеңес тарап кетті.

Осы жағдайды есіне ала отырып Н. Назарбаев былай деп жазған еді: «Біз жағдайдың ушығуына жол бермедік және дағдарыстан шығудың бейбіт те заңды жолын тауып, бұл жолы да Қазақстан Тәуелсіздігінің басты тірегі мемлекет екенін көрсеттік».

Жоғарғы Кеңес тараған кезде Президентке заң шығарушы органның кейбір өкілеттіліктерін тапсырылды. Заң шығарушы органның жоқ болуы кезінде барлық жауапкершілікті Елбасымыз батылдық таныта отырып, өз мойнына жүктеді.

Кейін Н. Назарбаев: «Нарықтық қайта құрулар мен либералды реформаларды жеделдету керегін түсінген мен бір жылға толмайтын уақытта, 1995 жылдың наурызы мен желтоқсаны арасында заңды күші бар 147 жарлыққа («Жер туралы», «Табиғат байлығы мен оны пайдалану туралы», «Мұнай туралы», «Шетелдік инвестициялар туралы», «Банк пен банк қызметі туралы» және т.б.) қол қойдым», - деп жазған еді. Осылайша Н. Назарбаевтың қабылдаған шешімдерінің арқасында қысқа мерзімде мемлекеттің экономикасын нарықтық бағытта дамытуға заңнамалық жағдайлар жасалды.

2.2 Мемлекеттің саяси институттарының пайда болуы

Мемлекеттік құрылысты берік саяси-құқықтық негізбен қамтамасыз ету мақсатында Н. Назарбаевтың бастамасымен 1995 жығы 30 тамыздағы республикалық референдумда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы (бұдар әрі –Конституция) қабылданды.

Конституцияға сәйкес Қазақстан биліктің үш буынынан тұратын (атқарушы, заң шығарушы және сот) президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет болып табылады. Кесте-2

Атап айтқанда,

Президент:

- мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға;

- халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі;

- мемлекеттік биліктің барлық тармағының келісіп жұмыс істеуін және өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Парламент – Қазақстан Республикасының заң шығару билігiн жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкiлдi органы болып табылады және тұрақты негізде жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады.

Осы ретте, 1993 жылғы Конституцияның, бір партиялық саяси басқарудан, монополиялық экономикалық жүйеден, тарихи күш көрсету идеологиясынан бас тартып, Қазақстан қоғамы дамуының оң серпіні үшін өріс ашып, мемлекетте көп партиялылықтың қалыптасуына ықпал еткенін атап өту қажет.

Бірінші сайланған Парламент Сенаты мен Мәжілісінің сайлауы 1995 жылғы желтоқсанда өтті. Осылайша кезінде Презиндеттің мойынына жүктелеген заң шығарушы биліктің өкілеттіліктері Парламенте табысталды.

Үкімет Қазақстан Республикасының атқарушы билігін жүзеге асырады, атқарушы органдардың жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Қазақстан Республикасының Президенті Үкіметті Конституцияда көзделген тәртіппен құрады. Үкімет алқалы орган болып табылады және өзінің қызметінде Республика Президентінің және Парламенттің алдында жауапты.

Сот

Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады;

Сот билігі сотта іс жүргізудің азаматтық, қылмыстық және заңмен белгіленген өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Заңда көзделген жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізу алқабилердің қатысуымен жүзеге асырылады;

Заңмен құрылған Республиканың Жоғарғы Соты, Республиканың жергілікті және басқа да соттары Республиканың соттары болып табылады.

Осылайша, Конституция Қазақстанды президенттік республика деп жариялай отырып, «Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы», «Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы», «Сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заңдар биліктің әрбір тармағының мәртебесі мен функциясын реттеді.

Биліктің әрбір буынына өз функцияларын дербес және жауапты орындауға қажетті өкілеттіліктер берілген. Бірақ, мемлекет басшысы төрелік функцияны және олардың өзара әрекеттестігін ұйымдастыру функциясын атқара отырып биліктің барлық буындарының үстінде тұрады.

Президентке бұндай кең өкілеттіліктің берілуі транзиттік кезеңде тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қабылданған амалсыз шара болды. Алайда, көшбасшының тұлғасына негізделеген билік тұрақсыз болып табылады.

Осыған байланысты, 2017 жылғы 3 шілдеде Президент «Қазақстан Республикасының кейбір конституциялық заңдарына мемлекеттік билік тармақтары арасында өкілеттіктерді қайта бөлу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Конституциялық Заңға қол қойды. Осылайша Президенттің кейбір өкілеттіліктері Үкімет пен Парламентке табысталды. Бұл мемлекеттің осы бағыттағы жұмысының басы ғана деп сенеміз.

БІРТҰТАС ХАЛЫҚ

«Шаһары жақсы бекінген, халқы ашуланбаған тақсыр шабуылға душар болмайды», - деп Италияның ойшылы және мемлекеттік қайраткері Никколо Макиавелли айтпақшы мемлекеттің ішкі тұрақтылығы оның тәуелсіздігінің кепілі болып табылады.