Түркеш және қарлұқ мемлекеттері сабақ жоспары 6 сынып

«Ю.Гагарин атындағы жалпы орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Қазақстан тарихы .

Жаратылыстану – математикалық бағыт

Тақырыбы:

Түргеш және Қарлұқ

мемлекеттері

Пән мұғалімі: Момбекова Айнагүл

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Түргеш және Қарлұқ қағанатының жер аумағы мен халқы, ішкі және сыртқы саяси жағдайы мен шаруашылығы, сонымен қатар соғды халқының тарихы туралы оқушыларға жан-жақты түсінік беру.

Дамытушылық : Оқушылардың сабаққа деген қызығушылықтарын арттыру, өз ойларын айтуға жетелеу, ойлау қабілетін дамыту.

Тәрбиелік: оқушыларды адамгершілікке, елін,туған жерін құрметтей білуге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас, «Алтын қақпа» ойыны

Сабақтың әдіс – тәсілі: Сұрақ – жауап, баяндау, деңгейлік тапсырмалар,кім көп біледі?

Көрнекілігі: Тірек – сызбалар, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау

ІІІ. Жаңа сабақ.

IV . Жаңа сабақты бекіту.

V . Үйге тапсырма.

VI . Бағалау

ІІ. Үй тапсырмасы

«Алтын қақпа» сұрақтары

Ешбар қағанның қағандықты басқаруда енгізген «Он-оқ бұдұн» жүйесі туралы не білесің?

Қағанаттың әлсіреуіне не себеп болды?

«Қара бұдұн», «тат», деген сөздердің мәнін түсінідіріп бер

Түрік қағанаты қандай мемлекеттер мен саяси қарым – қатынас жасады?

«Күміс қақпа» сұрақтары

Батыс Түрік қағанатының алғашқы билеушісі кім болды? Оның жүргізген саяси билігіне сипаттама бер.

Тон қаған саяси билікте қандай айла -шарғыларды қолданды?

Шығыс Түрік қағанатына билік жүргізген билеушілерді ата және олардың саяси билігіне сипаттама бер.

Батыс Түрік қағанатында шаруашылықтың қандай түрлері жақсы дамыды?

«Тас қақпа» сұрақтары

Қаған қандай қызмет атқарды?

Қағанаттағы жоғары лауазымды қызметтердің түрлерін ата және оны тек кімдер ғана атқарады?

Батыс Түрік қағанатының жерін картадан көрсетіп қай елдермен шектесетіні туралы айтып бер.

Батыс Түрік қағанатындағы тайпаларды ата. Ешбар Елтеріс қай тайпаның қолдауымен қай жылы билікке келді?

ІІІ. Жаңа сабақ

Сабақ жоспары:

Түргеш қағанатының жер аумағы , халқы.

Қағанаттың негізгі жер аумағы Жетісу болады. Сонымен қатар Қағанаттың жері Орта Азияның оңтүстік-шығысында Шаш (Ташкент) қаласынан Шығыс Түркістандағы Бесбалық, Турфан қалаларына дейінгі аралықты қамтиды. Орталығы Суяб қаласы. Халқының құрамы түркі тілдес тайпалардан тұрды. Түргештер туралы алғашқы деректер «Күлтегін» ескерткішінде және қытай жазба деректерінде кездеседі.

2. Қағанаттың ішкі және сыртқы саяси жағдайы.

Түргеш қағанаты Батыс Түрік қағандығының мемлекеттік –әкімшілік, әскери және мәдени дәстүрлерін жалғастырды. Саяси билік қаған қолында болды. Қағанат 20 әкімшілік аймаққа бөлінді. Аймақтар 7 мыңнан әскер жинады.Үшлік өзін қаған етіп жариялаған күннен бастап елдің саяси-әкімшілік басқару ісіне ерекше назар аударған. Қаған 706 ж. қ аза болды. Билік сары және қара түркештер арасында талас-тартыс болды.екі тайпаның арасындағы тартыста қара түргештер жеңіске жетті.

3. Қағанаттың шаруашылығы .Түргештер көшпелі және жартылай көшпелі мал өсірумен, жартылай отырықшы егін салумен шұғылданды. Ел сауда, қолөнермен айналысты. Аң аулау да кәсіптің бір түрі еді. Алайда аң аулау бай шонжарлар үшін көңіл көтеріп,сауық құру болса,ал кедейлерге күн көру,жан бағу үшін айналысқан.

4. Жетісудағы соғдылар. Соғдылардың Жетісудағы қоныстануы туралы әр түрлі пікірлер бар. Олардың бірінде соғдылар тек саудамен айналысатын халық болғандықтан,осы сауда арқылы келіп қоныстанған дейді. Ал екінші бір пікірде соғды дихандары мен саудагерлері Бұхараның әмірі Абруйдың алым-салықты көп алып қысым көрсетуіне шыдамай қоныс аударуға мәжбүр болған . Үшінші пікірде арабтардың жаулап алуымен байланыстырады. Соғдылардың Шығысқа қарай қоныс аударуы бастағанын теріске шығармайды. Соғдылар – Орта Азияда өмір сүрген иран тілдес халық.

5. Қарлұқ қағанатының құрамы және олардың орналасқан жерлері. Жазба деретерде қарлұқтербіздің заманымыздың V ғасырындағы тирек тайпаларының құрамында кездеседі. Қытай деректерінде қарлұқтардың бұлақ руы Алтай тауының баурайын мекендеген. Ал VII ғ. б асындағы қытайдың «Таншу» әулеттік хроникасында қарлұқтардың түркі тілдес тайпалардың бір тармағы екендігі көрсетілген.

6. Қарлұқ қағанаты туралы деректер. Бұл деректер қарлұқ тайпасының Түрік қағанатының құрамында болғандығын, түріктер батысқа қарай жылжығанда олармен бірге аттанып Орта Азия жеріне дейін барғандығын аңғартады.

7. Соғыс жорықтары . Қағанаттың орталығы Суяб қаласы болды. Билікті өз қолдарына алған қарлұқтар Қытайдан төнген қауіпті жоюды ойластырды. Олардың Тараз Ташкент қалаларын жаулап алған кездерін жақсы білетін еді. Атлах түбіндегі шайқаста өздері қатысқан болатын. Сондықтан олардың қауіп болдырмау үшін 766-775 ж. Қарғарияны жаулап алып, шығыстағы шекарасын кеңейтті.