Ұйымдағы тұлғаның әлеуметтенуі мен әлеуметтік рөлі

ҰЙЫМДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ӘЛЕУМЕТТЕНУІ, ӘЛЕУМЕТТІК МӘРТЕБЕСІ МЕН ӘЛЕУМЕТТІК РӨЛІ

Тұлға жаңа ұйымға бейімделу барысында ресми және бейресми рөлдерді қабылдай отырып, ұжымның толыққанды мүшесіне айналады. Рөлдік мінез-құлық пен әлеуметтік мәртебе тұлғаның ұйым ішіндегі танылуы мен ықпал ету деңгейін анықтайды. Мақалада ұжым ішіндегі әлеуметтік рөлді атқару тәжірибесі мен мәртебе қалыптастыру жолдары сипатталады. Ұйымдық психология тұрғысынан бұл үдерістер ұйымның тиімділігі мен ішкі үйлесімділігіне тікелей әсер етеді.

Басқару психологиясы – бұл ұйым ішіндегі тұлғаның психологиялық әрекеттері мен мінез-құлық заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Ол адамның ұйымға бейімделу үдерісін, рөлдерді қалыптастыру мен мәртебені иелену жолдарын қарастырады. Қазіргі таңда білім мен ғылыми-зерттеу жұмыстарының тығыз байланысы жағдайында жоғары оқу орындары тек кәсіби дағдыларды үйретіп қана қоймай, сонымен қатар білім алушылардың ұйымдық ортаға бейімделуі мен топтық жұмыс істеу қабілеттерін де дамытуда.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті – Қазақстандағы ең беделді жоғары оқу орындарының бірі. Университет Орта Азия кеңістігінде үлкен ықпалға ие. ЖОО теория мен практиканы ұштастырып, студенттердің жан-жақты және пәнаралық қабілеттерін дамытуды көздейді. Механика және математика факультетінің «Робототехникалық жүйелер» мамандығы жасанды интеллект пен интеллектуалды басқару жүйелерін біріктіріп, білім алушылардың жүйелік жобалау және ғылыми-зерттеу қабілеттерін дамытуды мақсат етеді.

Жаңа ұйымға немесе жұмыс ортасына енген тұлға алдымен «әлеуметтену» үдерісінен өтеді. Әлеуметтену – бұл тұлғаның ұйымның құндылықтары, нормалары мен мінез-құлық ережелерін меңгеру арқылы ортаға бейімделуі мен топқа кірігу үдерісі. Чэн Хун (2018) өз зерттеуінде әлеуметтік бейімделу процесі қызметкердің ұйымға деген қатынасын, қанағаттану деңгейін және еңбек тиімділігін арттыратынын атап көрсетеді. Ұйым ішінде, әсіресе жобаның бастапқы кезеңдерінде, топ мүшелері бақылау, еліктеу және қарым-қатынас арқылы топ құрылымын түсініп, біртіндеп «сырттан келген адамнан» «ұйым мүшесіне» айналады.

Бұл үдеріс барысында тұлға белгілі бір әлеуметтік рөлді иеленеді немесе өз бетімен қабылдайды. Рөл – бұл ұйым тарапынан тұлғаға жүктелетін функциялар мен күтілетін әрекеттер жиынтығы. Ван И (2020) зерттеуінде рөлдердің айқындылығы мен сәйкестігі топтың тиімділігі мен тұлғаның психологиялық жағдайына тікелей әсер ететінін атап өтеді. Кейбір мүшелер, мысалы, ресми басшы болмаса да, топ ішіндегі қарым-қатынасты реттеп, ой-пікірді біріктіре алуы арқылы маңызды бейресми рөл атқара алады.

Тұлғаның рөл атқаруы оның әлеуметтік мәртебесімен тығыз байланысты. Әлеуметтік мәртебе – бұл тұлғаның ұйым ішіндегі беделі, ықпалы мен танылу деңгейі. Ли На мен Чэнь Ли (2017) зерттеулерінде жоғары мәртебеге ие тұлғалар ресурстарды бөлу мен шешім қабылдауға көбірек ықпал…