Ұлттық нақышты насихаттау сырмақ сыру туралы эссе

Ұлттық нақышты насихаттау. Сырмақ сыру.

Қазақ халқының қолөнері –халық тұрмыс-тіршілігімен, тарихымен бірге ұштасып келе жатқан, ұзақ тарихы бар ежелгі өнер.

Қолөнер түрлері өте көп. Киіз үй жабдықтары, ағаш өңдеу, тері өңдеу, ат әбзелдері, зергерлік бұйымдар, жүннен-киізден жасалатын бұйымдар, кесте және кілем тоқу мен қыз жасауы. Біздің қолөнеріміз ғасырлар бойы өзгерістерге ене дамып, жаңаруда. Халық шеберлерінің тынымсыз еңбектерінің нәтижесінде өз жалғасын тауып келеді.

Қолөнермен айналысатын адамдарды 4 топқа бөлуге болады.

Шебер- ағашты жонып, қашап одан түрлі бұйым жасайтын адам.

Ұста- ер -тұрман, сауыт-сайман және қару жарақпен шұғылданады.

Ісмер- іс-тігіп, киім көктеп, ши-кілем тоқумен айналысады.

Зергер- бағалы металлдардан құйып, шекіп оюлау арқылы алтынмен аптап, күміспен күптеп сырға жүзік, алқа білезік жасайтын адамдар.

Осы қолөнердің барлығы ерекше талғаммен жасалынады. «Ою ойғанның ойы ұшқыр» демекші ою-өрнек қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде кеңінен қолданылып, ежелгі заманнан бері ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүріміз. Ол тек әдемілік ретінде емес, өзіндік тарихы, мағынасы бар маңызы зор дүние. Осы керемет оюларды пайдалана өз қиялын туындыға айналдыратын да қолөнершілеріміз.

«Сырмақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. Қазақта «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді. Сырмақ- 2 түсті киізден оюланған немесе үстіне мата оюластырылған Әдетте сырмақ жасалатын киіз не шымқай ақ, не шымқай қара болуы шарт. Киізде түйіртпек, ошаған, тесік болмауы тиіс. Мұндай кемшіліктер оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды. Сондықтан сырмақ басатын киіздің жүні, оның өңі күні бұрын таңдалып, ол көбінесе қозы жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды. Осындай іріктеліп алынған жарамды жүннен сырмаққа арнап бет басады. Бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі бөлек басылады. Оны ысырап етпес үшін көлеміне қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ою-өрнектің қандай болатынын қарастырады.Сырмақтың беті кейіннен не киізбен, не кенеппен астарланып сырылады.

Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұрмысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, көнерген киіздерді қабаттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ықшамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі тігістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.

Қазақ халқының ескі ғұрпында мал еті мүшелері әрбір кісіге сыбаға ретінде белгіленгені тәрізді, үй-іші төсенішінің үй мүліктерінің де жас мөлшеріне қарай арнаулы адамдары болған. Мысалы, ақсырмақты қазақтың ескі ғұрпын да көбінесе күйеуі бұрын келмеген оңжақтағы қыздың астына немесе қаражамылып, жоқтау айтып отырған жесірдің астына төсейтін. Ал дебіске сырмақты төсек үстіне, төсек алдына, жас келіншектер мен күйеужігіттерге төсейтін. Дебіске сырмақты тұскиіз орнына да пайдаланған.

Тепшіп сыру – сырылатын оюды бойлай тебенді астына бір, үстіне бір шығарып жиі тік шаншып тігеді. Бұнда тек жиі шаншып жіпті қатты тартып, сырмаққа осылтып із түсіре тігу қажет. Жіпті қатты тартпаса сыру болмайды.

Қабып сыру – тебен сырылатын сырмақ оюының ашық ортасынан үстіне өткізіліп шығарылғаннан кейін, артқы жағына сәл ғана шегініп, тебен қайта астына өтіп, сыру сабақ жібі қатты тартылады да қайта алдыңғы жағынан үстіне шығады. Осылайша жалғасып алға қарай шаншылған сыру ізінен осылып із қалады. Жіпті қатты тартып жиірек шаншу қажет. Қабып сыру әдісі тұрмыста көп қолданылады.

Қайып сыру - үш түрлі әдіспен тігіледі. Қаюдың бірінші түрі – қаю тігісмен ұқсас. Сырмақты тек жуан инеге сабақталған сабақ жүн жіппен астынан үстіне ілгерілеп шаншылып шыққан жіпті алдыңғы тігіске қайта жалғап, астын инені көлбеу шаншып екі шыншым ілгерілеп бір шаншым шегініп, киіз бетіндегі шаншым аралығына ұқсас етіп шығарып отыру керек. Әр шаншымда сабақ…