Ұлыс ұраны – Бекет ата, 5-сынып тәрбие сағаты

Құрметті ұстаздар және оқушылар бүгінгі біздің Асылмұра бағыты бойынша «Ұлыс ұраны Бекет ата» тақырыбындағы ашық тәрбие сағатымызға қош келдіңіздер. Бүгінгі сабағымыздың мақсаты:

Сабақ масаты:

Оқушыларды асыл мұраны қастерлеп, құрмет тұтуға баулу.

Рухани адамгершілік - дәстүрлерімен таныстырып, халқының дәстүрін білім негізінде дамыту.

«Ел иесі, жер киесі Бекет ата» атты қасиетті сөзбен тәрбие беру.

МЕДИНЕДЕ – МҰХАММЕД,

ТҮРКІСТАНДА – ҚОЖА АХМЕД,

МАҒЫСТАУДА – ПІР БЕКЕТ!

ТІЛЕГІМДІ ҚАБЫЛ ЕТ - ДЕЙ ОТЫРЫП, бүгінгі ашық тәрбие сағатымызды бастаймыз.

Ел иесі, жер киесі – Бекет атаның ғұмырнамасы мен қысқаша таныстырып өтейін.

Бекет ата Мырзағұлұлы 1750 – 1813 жылдары Маңғыстауда өмір сүрген батыр, әулие, ағартушы, сәулетші болған. Жастайынан оқу –білімге құмар, парасатты болған. Хорезімдегі Бақыржан қажыдан оқыған. Маңғыстау, Атырау, Үстірт аймағында медресе – мешіттер салып, халқын сауаттандыруға көп күш жұмсаған. Бекет ата – жер асты ғимараттарын қашап жасаудың ежелгі дәстүрін дамытқан сәулетші әрі шебер. Елінің тәуелсіздігі үшін шайқасқан батыр, қолбасшы болған. Оның ақыл – кеңесімен жергілікті халық сыртқы шапқыншылықтардан аман қалып отырған. Білімдарлығы, абыздығы мен көріпкелдік қасиеттері үшін елі оны көзі тірісінде қастерлеп, қадір тұтқан. Іс – әрекеті мен қадір – қасиеті аңызға айналған Бекет ата Маңғыстауда, Оғландыдағы өз мешітіне жерленген. Көпшлік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді.

Маңғыстау – үш қиянның өткен жер,

Жерленбей жеті жұрттың кеткен жері.

Иеленіп ен даланы, елсіз жерді,

Атамыз Адай мекен еткен жері.

Енді кезекті оқушыларға береміз.

1 – Жәнібек

Оғланды тауының қаптал тұсынан қашай салынып жатқан мешіт жұмысы кезінде әулиенің түсіне әдеттегідей Шопан ата кіріп, аян береді.

Мешіт салмақ болған таудай талабың оң болсын! Алайда адам баласы тұрақтап тұра алмайтын тұл даладан су көзін таппасаң, қонысың қолайлы болмайды, дейді пірі.

Бекет ата ояна сала орнынан тұрып, мешіт маңындағы бір тасты көтеріп, таяғымен тау омырауын түртіп қалғанда, Алланың әмірі, Құдайдың құзырымен тастай суық, сүттей ақ, балдай тәтті кәдімгі кәусар бұлақ пайда болған екен.

«Бекет атаның басындағы бұлақ суының көзі бір көз сыятындай ғана» деседі. Шелекпен су алсаң, орны лезде толып отыратын көрінеді. Демек, қара мұздай қайнар суы астынан шымырлап жататын болғаны.

2 – Әсемай

Бекет атаның әкесі Мырзағұл болжампаз, көріпкел, парасатты адам болған. Ол кісі жөнінде жазбаша дерек сақталмаған. Ұрпақтан – ұрпаққа ауызша тарап, біздің заманымызға жеткен әңгімелердің өзі де тапшы. Сондай әңгімелердің бірінде Мырзағұл атаның барлық ықылас – ниеті баласы Бекетке ауғандығы баяндалады.

Мырзағұл Жаналыұлының Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл, Бекет есімді төрт ұл, Әпуаш, Ақмаңдай есімді екі қыз бала дүниеге келеді. Бірақ олардың Бекеттен басқасының туған, қайтыс болған жылдары белгісіз.

Бекет ата қазіргі Атырау облысының Жылыой ауданы аумағына қарайтын Ақкиізтоғай ауылынан 30 шақырым қашықтықта, Жем бойындағы Ақмешіт деген жерде туған. Әкесі Мырзағұл дәулетті, барына мырза, діни сауатты ел ақсақалы болса керек. Ал анасы Жәния – арғы тегі араб, қожалар ұрпағы Назарқожаның қызы. Назарқожа жас жігіт шағында ислам дінін елге таратып уағыздау мақсатында Меккеден Маңғыстауға жіберіліп, сонда мәңгі қалып қойған деседі.

3 - Ақмарал

Бекет 8 – 14 жас аралығында ата – бабаларынан келе жатқан әлем, жаратылыс туралы діни кітаптар мен пайғамбарымыздың (с.ғ.с) хадистерін өз бетінше оқып, білімін одан әрі толықтырып, сана – сезімін тереңдете түседі. Енді ол шариғат үкімдерін жатқа айтып, Алланың хақ жолын елге насихаттай алатын дәрежеге жетеді. 14 жасқа толған жасөспірім шағында ата – анасынан оқуын медреседе жалғастыруға рұқсат сұрайды. Баласының болашағынан үлкен үміт күткен ата – анасы Бекеттің меселін қайтармайды. Рұқсаттарын беріп тұрып, жол жүрер алдында Шопан атаға барып зиярат жасауға кеңес береді. Бекет Шопан ата басында төрт күн түнейді. Төртінші түнеген түні Шопан ата Бекеттің түсіне еніп: «Өлі аруақ тіріге пір бола алмайды Хиуа шахарына бар. Сондағы медреседе Бақыржан қажы деген ғұлама, қасиет иесі бар. Сол кісіні сағала. Сені Хиуаға алып барар пырағың үй сыртындағы есік алдында тұр», - дейді. Бекет ата оянып, жалма – жан киіне сала есік алдына шықса, шынында да, Шопан ата түсінде аян бергендей, ерттеулі пырақтың көлденеңдеп тыпыршып тұрғанын көреді. Аялдауға болмайтынын іштей сезген ол дәретін алып, таң намазын оқи сала пыраққа мінеді. Алланың кереметіне шек бар ма, пырақ Бекетті көзді ашып – жұмғанша Хи

4 – Жанар

Хиуа медресесінде оқып жүрген кезінде де шәкірт Бекет оқуға зеректігімен, ұстаздары тарапынан берілген тапсырмаларды мезгілінде мұқият орындайтын табандылығымен, жақсы мінез – құлқымен өзі тұрғылас құрбыларынан ерекшеленіп тұратын. Өзіндей жасөспірімнің өзінен көш ілгері озып кетуін көралмаған жолдастары: Бекетке жаманшылықтар жасағысы келеді. Бұны білген Бақыржан қажы Бекеттің жай адам еместігіне шәкірттерінің көздерін жеткізбек болады. Медреседе дәріс аяқталған соң Бақыржан қажы Бекет оқитын топтағы 20 шақты шәкіртті Әмударияның Хиуаға таяу өтетін тұсынан қайықпен өтіп, өзеннің арғы бетінен отын шауып келуге жұмсайды. Мезгіл көктем айы болса керек, екі ат арбаға бөлініп мінген шәкірттер өзен жағасына таяп барса, өзен суы кемерінен аса жаздап, көтеріліп ағып жатады. Көктемгі су тасқыны кезінде қайық түгіл, кеменің жүзуі екіталай. Ұстаз осы жағдайдан хабардар бола тұра, шәкірттерін бір күрделі мәселенің басын ашып алу мақсатын көздеп әдейі жіберген еді. Олар өзен жағасына келіп не істерлерін білмей қалады. Сол кезде Бекет топ арасынан бөлініп шығып, өзенге қарай жүре бастайды. Бәрінің назары Бекетке ауады. Ол су бетімен жүріп бара жатады. Су бетімен кәдімгі құрғақ жердегідей жүріп,

5 – Исламбек

Бекет ата Бақыржан қажының қолында жеті жылдай дәріс алып, медресені үздік аяқтап, елге оралады. Жас шағынан есептегенде, бұл Бекеттің тепсе темір үзетін 21 жас шамасындағы кезі болған. Көне көз қариялардың айтуына қарағанда Бекет ата алғаш ұлысқа ұран атанғанда 22 – 23 жас шамасындағы жігіт екен.

Бекет ата Хиуа медресесін бітіріп елге оралған соң мейлі Ақмешітте, әлде Бейнеуде, не Оғландыда болсын өзі білім алған алтын ордасы мен онда дәріс берген ғұлама ұстаздарын сондайақ Меккеге барғандағы алған әсерлерін, көрген – білгендерін замандастары мен жастарға үлгі етіп айтып отырады екен.

6 – Асия

Бекет ата мешіттері: Үстіртте таудан қашап жасалған мешіттер араб, парсы, татар жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткіш зияратты Бекет ата 4 жерден қашаған. Оның бірі – Маңғыстаудан қашық емес Оғландыда, екіншісі – Бейнеуде, үшіншісі – Ақмешітте, төртіншісі – Тобықтыда. Оның бірінде қыста, екіншісінде күзде, үшіншісінде көктемде, төртіншісінде жазда болады екен. Бұл мәліметті Э.Эверсман атты ғалым өз еңбегінде жазып қалдырған.

Бекет атаның алғашқы мешіті.

1771 – 1774 жылдар аралығында Бекет атаның ауылдасы Соқырша деген жігіт басшылық жасап 3 жаз бойы еңбектеніп Ақмешітті салып бітіреді. Ақмешіт Құлсары қаласынан солтүстік – шығыста 66 шақырым қашықтықта, Жем өзенінің оңтүстік бетінде өзен жағасына тая орналасқан.

Мешіт үйімен қанаттас Бекет атаның ата – анасы Мырзағұл мен Жәния, баласы Тоғай және мешіт ішіне кәрі әкесі Қосқұлақұлы Жаналы жерленген.

7 - Ұлдана

Бекет ата салдырған ескі Бейнеудегі мешіт

Бекет атаның ескі Бейнеудегі мешіті Маңғыстау облысындағы Бейнеу ауданының орталығы – Бейнеу кентінің оңтүстігінде 20 шақырымдай жерде айналасы қоршалған үлкен қорымның шығыс жақ ернеуіндегі солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан ескі терең өзек бойына орналасқан. Мешіт үйі негізінен төрт бөлмеден тұрады. Бөлмелерге төсеніш төселген. Кіре берістегі бөлмеге Бекет ата ұрпақтары Бекетұлы Бәйтелінің, Бәйтеліұлы Құлмәмбет және Құлмәмбетұлы Самалық марқұмдардың осы мешіт үйіне жерленгендіктерін айғақтайтын тақтатас орнатылған. Ал мешіт тұрған төбе басына Бекет атаның туған ағасы хафиз Меңдіғұл батыр және одан басқа Қосқұлақ ұрпақтары: Тоғызақ, Есен қажы, Тәш, Бектілеу сияқты белгілі кісілер жерленген.

8 – Жанар

Бекет атаның Оғландыдағы мешіті көптеген ғылыми негіздерге сүйеніп салынған деген пікір бар. Оғландыдағы мешітінің мына қасиеттері осылай салынғандығын айқындайды. Мешіт Мекке бағытымен салынған, ал есігі шығысқа бағытталған. Атаның емшілікпен де айналысқандығын мешітбұлағындағы сүліктер дәлелдейді. Сүлік бұл бұлақтан басқа суда өмір сүре алмайды. Пір Бекет аруағы адамдарға жылан, арқар, аққу болып көрінеді. Бекет ата мешіттеріне адамдар шын ниетімен келмесе, я болмаса күнәлі адамдар келсе, жыландар ысылдап шығып, алдарын кес – кестеп жолатпайды.

Атаның аспандағы аруағының иесі – аққулар. Мешіт маңында тау тас арасында арқарлар бар. Адамдар жыландарғада, аққуларғада, арқарларға да тимейді, оларға зақым келтірмейді, атпайды, ауламайды. Егер зұлымдық жасалса оларды атаның аруағы тегін жібермейді.

9 – Ләззат

10 – Жұлдыз

Өсу

Құдай өзі жасайды кереметті

Пір Бекетке керемет ере кепті

Аспан - жердің арасын пайымдайтын

Зейінінде зерделеп зерек етті.

Жаттап алып ескі жыр нұсқасында

Құрандыда аударған үш жасында

Төртке келді

Төре боп төрге шықты

Ас қайырды ағайынның түскі асында

Балғалары жататын тас қасында

Ұсталадың әрине көш басында

Батырлықтың бастапқы әліппесі

Атқа мініп

Аң қақты бес жасында.

Шалқымасқа болмады шалқымасқа

Қазағымын бауырмал салты басқа

Ақ сақалды атадан бата сұрап

Нағашысын іздеді алты жаста.

Барасың ғой беймәлім жерге бөтен

Нағашыңа көріспей келме көкем

Анасы баласына ырым қылып

Жеті шелпек пісірп берген екен.

11 – Нұржан

12 жасында Бекет ата кәрі нағашысы Тама Есет батырдан бата

алған.

Бекет атаның кәрі нағашысы бүкіл санлы ғұмырын елінің егемендігі мен халқының тәуелсіздігі үшін сарп еткен Тама Есет батыр Көкіұлы шамамен 1667 – 1766 жылдар аралығында өмір сүрген. Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр 12 жасар жиені Бекетке

Үстіңнен дүбір кетпесін,

Құлағыңнан сыбыр кетпесін.

Ақ пен қараны айырар,

Жауды кері қайырар,

Атың да айтып тұрғандай дүр боларсың.

Елге шуақ шашып нұр боларсың.

Үш жүзге танымал Пір боларсың - деп бата берген екен.

Ердің соңы Есет, Пірдің соңы Бекет.

12 – Азидулла

Бекет ата туралы деректер мен аңыздар

Тәубеге келу.