Үпілмәлік пен майкене туралы химиялық ақпарат мақаласы

Үпілмәлік немесе Майкене жайлы қызықты ақпарат.

Үпілмәліктің немесе кейбір деректер бойынша

Майкененің шыққан тегін сұрасаңыз – аптап ыстықты

Африка, оның ішінде Эфиопия деген ел көрінеді.

Мамандардың айтуына қарағанда, шөл далада сорайып, 8-10

метрге дейін бой көтереді екен. Әрине, ол жақ пен біздің

Оңтүстіктің табиғаты, топырағы тым бөлек. Әйтсе де, бір

кәсіпкерлер Африканың өсімдігін дақыл ретінде ең алдымен

Арысқа әкеп егіп көріпті. Бірден айту керек, Эфиопияның

жапан даласында жаралған майкене қазақ даласында

бұрыннан нәр алған, өскен, өнген өсімдік. Бүгін ғана пайда

болған жоқ. Үпілмәлік тез бой көтереді және рас болса, ол

өскен жерге шыбын-шіркей жоламайды екен. Сондықтан

біздің қазақтар оны көбінесе көлеңке ретінде үй іргесіне, бау-

бақшаға сәндік ағаш ретінде отырғызыпты. Майкене деген

атауының өзінде де үлкен мән бар ғой. Оның мақсары сияқты

тікенек қауашағының ішіндегі қойдың құмалағындай ғана

дәні тура арқасында жолағы бар кенеге ұқсайды.

Бір айтары, майкененің дәні, сабағы, жапырағына дейін

кәдеге жарайды. Дәнін сығып май алады. Суыққа бой

бермейтін бұл сұйықтық медицина, авиация саласында үлкен

сұранысқа ие. Ішіндегісін сығып алғаннан кейін дәнін малға

жем қылып береді. Ал, сабағынан арқан, кендір жіп жасалса,

жапырағымен жібек құрттарын жемдеуге болады. Тағы бір

пайдасы, бұл дақылды бір жылда екі мәрте егіп, орып алады.

Бірақ майкенені абайлап пайдаланбаса, дәмі у сияқты өте

өткір, адамға өте қауіпті көрінеді. Тоқетері, майкенені дұрыс

пайдаланбасаң майып боласың, дұрыс пайдалансаң байып

қаласың.

Сонымен қатар сәндік өсімдік ретінде де көзді алады.

Менің көзімді алқызыл жемістері мен тоқ қызыл

жапырақтары болды. Ал үпілмәліктен майсана майын

(Касторовое масло) алатынын ең алғаш Динара апайдан

естідім де, осы өсімдік туралы рефераттық конференцияға

қатысуды ұйғардым.

1.1. Үпілмәліктің биологиялық сипаттамасы

Патшалығы: Өсімдіктер

Бөлімі: Жабық тұқымдылар

Класс: Қос жарнақтылар

Тұқымдасы: Сүттіген

Түрі: Үпілмәлік

Үпілмәліктің жалпы көрінісі.

Үпілмәлік (клещевина) Ricinus comunis - көпжылдық

сүттіген тұқымдас қосжарнақтылар класына

жататын техникалық дақыл. Кейбір деректер бойынша

Майкене деп те атайды.

Көлемі: Ол - биіктігі 10 метрге дейін жететін бір

үйлі өсімдік. Бірінші жылы сабағының биіктігі 60-500

сантиметрге жетелі де күзгі салқында тіршілігін тоқтатады.

Үпілмәліктер ұрықтары арқылы көбейтеді. Көктемде

арасын 60-70см қылып егеді. Екі рет егуге де болады.

Ұрығының көрінісі.

Ареалы. Оның отаны - Шығыс Африка. Қазақстанда бір

түрі - кәдімгі үпілмәлік Іле, Күнгей Алатауларында, Батыс

Тянь-Шанда, Оңтүстік Қазақстанда таралған біржылдық

өсімдік. Оның биіктігі 60-400 сантиметрге дейін жетелі.

Үпілмәлік жылуды, жарықты, ылғалды, қара топырақты

жерлерде өседі. Тұқымы 12-14С- де өнеді. Өсімді кезеңі 110-

150 күн. Үпілмәлікті екпе дақылдар тәрізді жыртылған жерге

кең қатарлап себеді. Себу нормасы - 1 гектарға 25-30

килограмм тұқым шашылады.

Тұқымның сіңірілу тереңдігі 8 - 10 см. Суарылмаған

жағдайда - гектарынан 7-12 ц, суармалы егістіктен 16-20ц

түсім алынады

Жапырақтары үлкен, ұзын сағақты. Гүлшоғыры – бұтақтар ұшында болатын шашақгүл. Жемісі –қауашақ. Қауашағы домаланған немесе сопақтау, үш ұялы болады. Әрбір ұяда бір-бірден тұқымы бар.

Сабағының іші қуыс, буын-буынды, көп бұтақты болып

келеді. Үпілмәліктің сабағы тықыр, көгілдір

түсті, жапырағы кезекті орналасқан ұзын сағақты, шеті ара

тісті. Жапырақтары үлкен, 30-80см, ұзын сағақты. Гүлі дара

жынысты, бір үйлі, шашақ гүлшоғырына топтанған. Гүлдері -

ұсақ, жасыл, гүлшоғырына жиналған, формасы сопақша.

Гүлдері қос жынысты. Аталық гүлдердің гүлсерігінің

ортасында көптеген аталықтары болады. Аталық және

аналық гүлдер бір гүлшоғырға біріктірілген. Аталықтары гүл

шоғырының төменгі жағында, ал аналықтары жоғарғы

жағында орналасқан.

Жемісі 3 ұялы қақырап ашылатын қорапша, диаметрі

1,5-2,5 см, тұқымы (әр ұяда біреуден) домалақтау пішінді,

жылтыр, шұбар түсті, сырты жұмсақ тікенді. 1000 дәнінің

салмағы 200- 500 г.

Үпілмәліктің жемісі мен гүлдерінің көрінісі.

Оның биіктігі 60 – 200 см., сабағы тықыр, көп бұтақты. Саусақ

салалы жапырағы ірі, кезектесіп орналасады, шеттері

иректелген, жапырағының сағақтары ұзын болады. Гүлдері –

дара жынысты, бір үйлі, олар жиналып, масақша

гүлшоғырына топталған. Күлте жапырақшалары болмайды.

Аталығы өте көп, бір-бірімен шоғырланып байланысқан.

Тозаңдық жіпшелерінің саны 1000-нан асады. Түйіні –

домалақ, жұмыртқа тәрізді, үш ұялы, әрбір ұясында 1 тұқым

бүршігі болады. Жел арқылы тозаңданады. Шілде айында

гүлдеп, тамыз – қыркүйекте дән салады. Жемісі – қауашақ.

Жемісі піскенде қауашағы жарылып, дәні шашылады. Дәнегі

дөңгелекше келген.

Үпілмәліктің жемісі - аналық гүлдер тозаңданғаннан

кейін дамиды да үш ұялы қауашық құрайды, әр ұяда бір-

бірден тұқым болады. Қауашықтың көлемі сортына

байланысты 10-нан 35мм аралығында жатады. Қауашықтың

сырты қалың қабықты тікенек болып, бірақ кейбір