Зейінді дамытатын ойындар жинағы мұғалімдерге

Зейін-адамның психикалық әрекетінің белгілі бір нәрсеге бағытталып шоғырлануы.Зейінсіз есте сақтау,ойлау,қабылдау мүмкін емес. Зейін қабылдаудың нақтылығын және бөлшектілігін анықтайды, есте сақтаудың беріктігін, сонымен қатар ойлау мен қиялдың бағыттылығы мен өнімділігін анықтайды. Осылайша зейін арқылы барлық танымдық жүйенің сапасы мен қызметінің нәтижесі жүзеге асырылады. Адамның зейіні ырықты зейін, ырықсыз зейін және үйреншікті зейін болып үшке бөлінеді. Адам өмірінде ырықсыз зейін де елеулі орын алады. Ал ырықты зейін әрекеті саналы түрде белгілі ерік күшін жұмсау арқылы орындалады. Үйреншікті зейін адамның әдетіне айналып кеткен зейін. Ол арнайы күш жұмсауды қажет етпейді. Жеке адам зейінінің негізгі ерекшеліктеріне тұрақтылық, оның бір нысаннан екінші нысанға оңай ауысуы, бөлінуі, нысандарды қамту көлемі, алаң болмаушылық, т.б. жатады. Дамуында ауытқуы бар балаларға тән ерекшелік-зейін мен жұмыс қабілетінің төмен болуы.Бұл балалардың зейіні ырықсыз болып келеді.Баланың зейінінің құрамы оның кемістік құрылымына байланысты әсіресе, зейін көлемінің аздығы және оның қысқа мерзімділігі қозғыш балаларға тән. Бұл балалар импульсивті және тұрақсыз болып келеді. Дамуында ауытқуы ба

Дамуында ауытқуы бар балалардың зейіндерін зерттеуде көптеген ғалымдар үлес қосқан.

Л.С. Выготский көптеген зерттеушілерге қосылып, ақыл – ойы кем балалардың ырықты зейінін қарастырған. Ол зейіннің 2 түрі бар деген зерттеушілерге қосыла отырып, ырықты зейіннің әлсіздігінің себептерін анықтауға тырысқан.

Л. С. Выготский ырықты зейіннің жетілмеуін сөйлеу тілі бұзылуымен байланыстырған.

Көмекші мектеп оқушыларының зейінінің дамуы өте төмен. Олар қандай да бір объектіге немесе бейнеге қарағанда олардың ең негізгі элементтерін байқамайды.

Психикалық белсенділіктің ауытқуының ең негізгі себебі бас миының фазалық жағдайдың қысқа уақыттық үзілісі. Оны психологтар басқаша «Психикалық процестің шаршағыштығы» деп атайды.

М.С Певзнердің клиникалық және патофизиологиялық зерттеулер бойынша, зияты дамымаған балалардың жоғарғы жүйке әрекеттерінің бұзылысы жүйке

процесстерінің бұзылысы мен олардың белсенділігіне негізделеді. Сонымен қатар М.С. Певзнердің айтуы бойынша ақыл – ойы кем балаларда жүйке процесстерінің байланысы бұзылуы байқалады. Басқаша айтқанда тежелу қозудан басымырақ немесе керісінше қозу тежелуден басымырақ. Көптеген авторлар ақыл – ойы кем балаларда қысқа уақыттық фазалық жағдайлар байқалатынын және оқу іс - әрекеті кезінде зейіннің тұрақсыздығына әкелетінін анықтаған.

Хомская зейіннің тұрақсыздығын қарастыру барысында оның себептірін анықтай отырып, шартты ақыл – ой әрекетін кеңінен зерттеген. Адамның зейін ерекшеліктерін қарастыру барысында бас ми қабының жеке бөлектерінің өте үлкен рөл атқаратынын атап өткен.

Дамуында ауытқуы бар балалардың зейіндерін дамытуға арналған көптеген ойындар мен жаттығулар бар.Ойын-баланың психикалық процестерін дамытудың бірден-бір көзі.Ойын үйретушілік,түзетушілік,тәрбиешілік міндеттерді шеше отырып,ойындарды есебімен қолдану дамуында ауытқуы бар балалардың шаршағанын азайтады,сабаққа ,ойынға қызығушылығын арттырады,ынталандыру дағдысын бейімдейді.Ойын үстінде бала өзін еркін ұстайды,ал еркіндік дегеніміз-дамудың алғашқы баспалдағы.Ойын сырттай қарағанда ешқандай қиындығы жоқ,оңай тәрізді көрінуі мүмкін,ал іс жүзінде дамуында ауытқуы бар балалар үшін соны меңгерудің өзі қиындық туғызады.А.С.Макаренко:«Үлкендер өмірі үшін жұмыс жасау,қызмет істеу,әрекет ету қандай орын алатын болса,балалар өмірінде ойын да сондай дәрежеде болады.Сондықтан адамды келешекке тәрбиелеу бәрінен бұрын ойын арқылы болады.»

Зейінді дамытуға арналған ойын мен жаттығулардың мақсаты:оқушының қызығушылығын,қарым-қатынас деңгейін, жаңа ортаға бейімделуін, ішкі энергиясын, лидерлік қабілетін анықтауды қамтамасыз етеді және де бала туралы жалпы мағлұмат алуға мүмкіндік береді.Ойын баланы жан-жақты дамытады.

Сонымен қатар,зейінін, сөздік қорын, байқампаздығын, есте сақтау, қабылдауын,икемділікті, өзінің жеке құрбыларының іс-әрекетін бағалай, құрметтей, өз ісінің дұрыстығын дәлелдей білуін, қимыл-қозғалыстарын дамытады.

Дамуында ауытқуы бар балалардың зейінін дамытатын ойындар мен жаттығулар:

Көптеген ойындар мен жаттығуларды балаларды шеңбер құрғызып орындатқан өте тиімді.Себебі шеңбер – баланы психологиялық контактіге әкелу үшін ең тиімді кеңістік формасы. Шеңбер – бала үшін қорғаныс болса, тәрбиеші үшін оларды ұйымдастыру индикаторы.

Зейінді дамытуға арналған ойындар мен жаттығуларды бірнеше топқа топтастыруға болады.Мысалы:көру зейінін,есту зейінін дамытатын ойындар,қимылды ойындар,логикалық ойындар,дидактикалық ойындар,тактильді ойындар.

Логикалық ойындар арқылы баланың зейінін дамыту:

1.«Төртіншісі артық»ойыны.Балалардың алдына 4 түрлі заттың суреті бейнеленген,бір карточка беріледі.Үшеуі бір-біріне сәйкес келеді,ортақ нәрселері бар,ал төртіншісі мүлдем басқа зат.Сол артығын табуы керек.

2. «Суретшінің қатесін тап»Суреттегі суретшінің нені дұрыс емес салғанын тауып,айтады.

3. «Ненің суреті жасырылған»Тек бір бөлігі көрініп жасырылған суретті табады.

4. «Не жетіспейді»Бос ұяшыққа ненің суреті жетіспейтінін табады.

5.«Кімге(неге)не қажет?»Берілген суретке төмендегі суреттерден қайсысы қажет екенін табады.

6.«Ұшады-ұшпайды»ойыны.Қазір біз кім(не)ұшатынын,ал кім(не) ұша алмайтынын анықтаймыз.Мен айтамын,ал сендер жылдам жауап бересіңдер,мысалы,мен көбелек ұштыдегенде,екі қолдарыңды қанат секілді екі жаққа жайып,ұшып көрсетесіңдер.Егер мен «Сиыр ұшты»десем,онда қолдарыңды көтермей,үндемей тұра қаласыңдар.

7.«Жоғарыда-төменде» Балаға жоғарыда және төменде болатын немесе орналасатын заттардың суреттері беріледі,сол суреттерді тақтаға орналасуына байланысты бекітеді.

Есту зейінін дамытуға арналғанойындармен жаттығулар:

1.«Алақанды шапалақтау»жаттығуы.Балалар шеңбер жасап отырады.Мен қазір әртүрлі сөздер оқимын,ал сендер сол сөздердің ішінде тек үй жануарларын естігенде ғана алақандарыңды шапалақтауларың керек.

2.«Құлақ-мұрын»ойыны.Балалар шеңбермен тұрады.Жүргізуші:құлақ-деп қолымен мұрынды ұстайды,ал мұрын-деп құлақты ұстайды.

Ал балалар құлақ дегенде құлақты,мұрын дегенде мұрындарын көрсетулері керек.

3.«Кім зейінді?»ойыны.Балалар шеңбер құрып отырады.Мұғалім допты кез-келген балаға лақтырып,былай деп айтады:

-Піл ұшу біледі;

-Құстар үйде ұйықтайды;