Жамбыл облысы Жамбыл ауданы туралы ғылыми жұмыс

Мазмұны

КІРІСПЕ........................................................................................................................2

1 ЗЕРТТЕУ АЙМАҒЫНЫҢ ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ.............4

1.1 Ауа райының сипаттамасы...................................................................................4

1.2 Гидрогеологиялық жағдайлары...........................................................................5

1.3 Топырақтың ластануының себептері...................................................................5

1.4 Тұзданған жерлердің топырақтың-мелиоративтік күйі.....................................8

1.5 Өсімдіктер мен топырақтың техногенді ластануы...........................................14

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................16

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................................17

КІРІСПЕ

Сұрғылтты тұзданған топырақтардың тектік қасиеттері, өсімдік тамыры жайылған қабаттардағы ылғалдылықтарды, әр түрлі тұздану кезіндегі химиялық құрамы, зертханалық, далалық зерттеулерінің нәтижесіне сүйеніп, ыза(еспе) сулары жақын орналасқан жағдайларында ауыл шаруашылық дақылдарынан тұрақты өнім алуға мүмкіндік беретін – топырақтың су және тұздың алмасуларын реттеу көрсеткіштері анықталған.Сонымен қатар , егістік танаптарында жер асты ыза(еспе )сулары жақын орналасқан жағдайларындағы ылғалдылықтың көлемі мен судың минералдылығына сәйкес ,ондағы қалыптасқан тұздың қорын анықтау , мұнда экологиялық -мелиоративтік шараларды қолдануға толық мүмкіндік береді. Егіс алқаптарындғы топырақтың әр түрлі тұздану барысындағы жағдайда, оны тұщыландырудың тиімді мерзімдерін ,тұздың химиялық құрамына байланысты экологиялық қауіптілігін дәлелді мәліметтермен анықтау қажеттігі туындайды.

Зерттелетін аймақтағы ауа райының ерекшеліктері құрғақ және құбылмалы болып келеді. Бұл аймақтың Еуразия құрлығында орналасқандықтан, мұхиттардан алыстады, сирек бұлттылыққа жиі әсер ететін атмосфералық айналымының ерекшелігімен, сондай – ақ, күн жылуының мол түсуін қамтамасыз ететін оңтүстікке тән қасиеттерімен түсіндіруге болады. Осындай қуаңшылықты аймақтардағы топырақтың көп буланғыштығы мен жер асты ыза суларының көтерілу жағдайларына сәйкес, пайда болған тұзданған жерлерді тұшыландыру мәселесі, оларды өңдеу, зерттеу жымыстары көп жылдық ғылыми – зерттеу еңбектердің негізінде қарастырылған. Әсіресе, топырақтың жарамсызданып, жыртылатын танаптардың кебірленіп, ыза суы деңгейі көтеріліп, қоршаған ортаның ластану жағдайлары байқалады. Олай болса, танаптардағы су мен тұзды реттеп, көрек алмасуларға экологиялық – мелиоративтік шаралар қолданып, тұшыландырудың тиімді технологиясын қолдануға мүмкіндік болады.

Қазақстан Республикасында 1.4млн. га жуық жер суғармалы, ал тұзданған жерлердің көлемі 60 млн.га асады. Жамбыл облысы бойынша шөлейтті аймаққа облыс көлемінің 70,5%, ал шөлейтті –далалы аймақ – 17,4%, қалғаны таулы – далалы аймаққа – 7,5% кіреді. Республикадағы тозуға ұшыраған жер көлемі – 87,6 млн.га, оның ішінде 22,1 млн.га егістік жерді,38,7 млн.га. сөр жерді, 69 млн.га сортаң жерді, 8,4 млн.га құрғап кеткен жерді және 2,1 млн.га батпаққа айналған жерді құрайды[1-3].

Қазіргі уақытқа дейін Республиканың көпшілік шаруашылықтарда, тұзданған жерлерді шаю үшін әдеттегі қарапайым әдістер қолданылады. Сонымен қатар, тұщыландыру мөлшеріндегі тұздану деңгейі талапқа сай келмейді.

Топырақтың тектік, сулы-физикалық қасиеттеріне сәйкес ауаландыру аймағындағы су және тұздың алмасуын реттеп, жер асты суларының минералдылығын бақылауға алып, егістіктегі сұрғылтты топырақтардың мелиоративтік-экологиялық күйін жақсартып, топырақ құнарлығын қалпына келтірудің тиімді технологиясын ұсынып, тұзданған топырақтың экологиялық қауіптілігін анықтау жарамсызданған жерлерден өнім алу , мұндағы зерттеу аймағындағы топырақтың экологиялық күйінің қалыптасу ерекшеліктері, жер асты суларының көтерілу деңгейі, тұзды шаюдың тиімді технологиясы мен топырақты жақсартудың экологиялық- мелиоративтік жағдайын шешудің мәселесі жұмыстың өзектілігін көрсетіп отыр.

Зерттеудің мақсаты – Жамбыл облысының суғармалы жарамсызданған агроландшафты жүйелерін экологиялық-мелиоративтік тұрғыда бағалауды зерттеу мәліметтеріне сүйеніп, жүйелі тұрғыда талдап қарастыру.

1 ЗЕРТТЕУ АЙМАҒЫНЫҢ КЛИМАТТЫҚ-ТАБИҒИ ЖАҒДАЙ-ЛАРЫ

1.1Ауа райының сипаттамасы

Агроклиматтық аудандастыру бойынша қарастырылып отырған аймақ құрғақ ауданға жатады. 100 температурадан жоғары кезеңдегі қолайлы температуралардың жиыны 35900С құрайды.

Аязсыз кезеңнің ұзақтығы орташа 183 күнді құрайды. Көктемгі соңғы орташа үсік жүрудің мерзімі – 17-ақпан мен 3 науыз айында , ал кейбір жеке жылдары үсіктер науырыз айының аяғында бітіп қояды. Үсіктер алғаш рет орташа 21 Қазанда басталады. 100 температурадан жоғары кезеңдегі жауын-шашын мөлшерінің жиыны 143 мм құрайды.

Тұрақты қар жабынының бекуі әдетте қарашаның екінші он күдігінде байқалады, ал кейде желтоқсанның бірінші он күндігінде де байқалады.

Қыс бойындағы он күндіктердегі максимальды қар жабындарының орташасы 27см, су қоры – 68мм. Тұрақты қар жабынды кезеңнің ұзақтығы – 148 күн. Қардың еруінің мерзімі сәуірдің басы мен аяғының аралығында болады[3-5].

Жылдамдығы 4м/сек-тен кем емес желдер вегетациялық кезеңде үнемі соғып тұрады, күшті желді (15м/сек кем емес) күндердің саны 21 күнді құрайды. Шаңды дауылды күндердің саны – 16.

1.1-кесте. «Жамбыл» метеостанциясы бойынша 2014 жылғы мәліметтер

Көрсеткіштер

Айлар

Дақылдардың өніп-өсуі

ІV-ІХ

Ескерту-лер

ІV

V

VI

VII

VIII

IX

Ауа температурасы , t0С

Температура жоғары˃100С, Σt

Жауын -шашын, Р,мм

Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы,α,%

1.1-кестенің жалғасы

Буланғыштық, Е0,мм

Тапшы буланғыштық,м, Д=Е0-р

Дымқылдану коэффициенті , Кд

КД=Р/Е0

1.2. Гидрогеологиялық жағдайлары

Суғармалы сілем үшін су ағыны Нұра өзені болып табылады. Нұра өзенінің негізгі қоректену көзі қысқы жауын-шашындар болып табылады.

Су жайылулары әдетте сәуірдің бірінші он күндігінде басталады. Басталудың ең ерте мерзімі наурыздың екінші он күндігіне келеді, ал ең кеші сәуірдің аяғына. Су жайылымдарының көтрілуі жылдам жүреді (3-10 күн), су жайылымдарының түсуі едәуір жай жүреді. Су жайылымдарының жалпы ұзақтығы – 20-дан 60 күнге дейін. Су деңгейінің тербеліс амплитудасы 500 немесе одан да көп. Өте құрғақ және аз қарлы қыс болған жылдарда су жайылулары дерлік байқалмайды. Көктемгі мұз ерулерде су деңгейлерінің көтерілуі 4 м-ге дейін жетеді.

1.3Топырақтың ластануының себептері

Сұр топырақ Орта Азияның субтропикалық қуаң және климаты өте континентальды(құбылмалы) шөл аймағын , тау етегіндегі жазықты немесе қырат бөлігін алып жатыр. Жыл ішінде 100-250 миллиметр жаңбыр жауады,ылғал өте күшті буланады.Өсімдіктер нашар өседі.

Сор көбінесе қызыл қоңыр және сұр топырақтар арасында әр жерде теңбіл –теңбіл болып жатады.Мұндай сор топырақ бұрын көп болған жерде немесе ойпатта пайда болады, өйткені ондай жерлерге қыраттан шайылған тұздар жиналады.Осының салдарынан сордың топырақ ерітіндісі тұзға әбден шыланады,сор топырақ мәдени өсімдіктер үшін өте зиянды.

Сор көбінесе сұр топырақты аймақта ,Каспий маңында ,Батыс Сібірдің оңтүстік жағында ,Туран ойпатында,Орта Азияның өзендерінің бойында кездеседі.Бұл өңірде ылғалдың булануы жыл ішінде жерге түскен ылғалдан асып кетеді.

Сор тпырақта кальций,магний, натрий(CaCO3,MgCO3,NaCI,Na2SO4 және басқалары) тұздары көп.Мұнда топырақтың сіңіргіш комплексі натрийге , кальциге қаныққан .Қра шірік қабатының қалыңдығы 10см -ден 60см –ге дейін, ал қара шірігі 5-10%.Сордың топырақ ерітіндісі сілтілі (PH=8-9).Әсіресе натрийдің көмір қышқыл тұзы мен хлор тұзы зиянды , ал кальцийдің көмір қышқыл тұзы мен күкірт қышқыл тұзы зиянсыз деуге болады(CaCO3,CaSO4).Сор топырақта тұздың мөлшері кейде 3-5%-ға ,ал ал сортаңы басым жерлерде топырақтың жалапы құрғақ салмағының 50%-на жетеді. Сор топырақтың тұзы ондағы түрлі тұздың мөлшеріне қарай хлорлы (NaCI,KCI және басқалары), сульфатты(Na2SO4 және басқалары),карбонатты (CaCO3, MgCO3 және басқалары),содалы (Na2CO3) болып бөлінеді[5-8].

Кейбір сор топырақта глаубер тұзы (Na2SO4) көп болады ,құрғақ жерлерде топырақ үстінде оның кристалл жаңқасы жылтырап жатады, жүргеніңде топырағы аяғыңа жабысып жүргізбейді. Мұндай сорды ісіңкі сор деп атайды. сортаң жерді ауыл шаруашылығына пиайдалану үшін топырақтың артық тұзын суға шайдыру қажет, тұзды суды керіздеу жүйесімен ағызып жіберген жөн.Сонда ол жарамды болады.Суғармалы жерлерді т суғару тәртіпке келтірмесе топырақты сортаң басады. топырақтың осылайша сортаңдануын қайталап сортаңдану деп атйды. Суғару кезінде сортаң топырақтың өнімділігін арттыру үшін азот және фосфор тыңайтқыштарын қолдану қажет.

Сортаң топырақ қара топырақ , қызыл қоңыр қоңыр топырақ араларынан кездеседі. Оның үстіңгі қабатының 10см сұр түсті.Оның астында түсі қоңыр , тығыз қабаты болады.Онда 20 пайызға дейін және онан да көп сірілген натрий бар . Бұл қабат ылғал кезінде суды өткізбейді.

Сортаң топырақтың топырақ ерітіндісі сілтілі келеді (PH 9.0 және онан да көп).Бұл құрылымсыз топырақ топырақ , оңай тозаңданады, мәдени өсімдіктер үшін зиянды тұзы, әсіресе содасы көп, бұлар топырақтың құрылымдылығын нашарлатады.

Сортаң топырақты жақсарту үшін топырақтың сіңірген комплексінен натрийды ығыстырып , оның орнына кальций енгізу сортаң топыраққа ғаныш қосу қолданылады. Ғанышты жақын жатқан қабатты терең жыртып , ғанышын аударып тастау және оны жыртылатын қабатымен араластыру ұсынылады.Бұл тәсіл өзін-өзі ғаныштау деп аталады.

Топырақтың құнарлылығын арттыру –егіншіліктің негізгі міндеті.

Өсімдіктердің мол өнім беруі үшін жарық , жылу, ауа, су және қоректік элементтер керек , осы ықпалдар өсімдік тіршілігінің барлық кезеңінде оны мейлінше қамтамасыз етіп отыруға тиіс.Топыраққа байланысты негізгі ықпалдар –су мен қоректік заттар.

Топырақтың өсімдікке қажетті мөлшерде су және қоректік заттар беріп отыруға қабілеттілігі оның құнарлылығы деп аталады.

Топырақтың табиғи және жасанды құнарлылығы болады.Бірінші топырақтың құралу жағдайына байланысты және топырақтағы қоректік заттардың жалпы қорына қарай анықталады. Табиғи құнарлылықты адамның әрекеті араласпаған , тың жердің топырағынан ғана кездестіруге болады. Бір топырақтың құнарлылығы төмен ,екінші бір топырақтың құнарлылығы жоғары болады.

Жасанды құнарлылық –адам қызметінің нәтижесі, ауыл шаруашылық дақылдарын өсірген кезде оның топыраққа жасаған тықпалы.Қазіргі уақытта тың жерлер аз,ал өңделетін топырақ көп реттерде құнарлылығы жағынан тың жерден едәуір өзгеше.Алайда барлық топырақтың , тіпті жоғары мәдени түрге келтірілген топырақтың , жасанды құнарлылығы табиғи құнарлылықпен ұштастырылады, өйткені өйткені олар бір –біріне тығыз байланысты.

Топырақты пайдаланған кезде тиімді құнарлылық дегенді көп айтады , тиімді құнарлылық өнімнің молдығына қарай өлшенеді және ол топырақтың табиғи және жасанды құнарлылығына байланысты.Мысалы , топырақ дұрыс өңделсе , ол оңай еритін қоректік заттарды көп жинайды , дұрыс өңделмесе,олай болмайды. Бірінші ретте топырақ құнарлылығының тимділігі -өнімі көп болады. Құнарлылық тиімділігі егіншіліктегі техникалық прогреске(жаңа құрылымдырға) байланысты.

Ауыл шаруашылығы өндірісінің міндеті- барлық топырақтың құнарлылығының тиімділігні жоғары көтеру және оның онан әрі жақсара түсуін қамтамасыз ету.

Ылғалы тым көп топырақты құрғату мен бірге далалық және шөл далалық аймақтардың сор және сортаң топырақты жерлерін мелиорациялау белгіленді.Бірақ топырақ құнарлылығы су тәртібіне ған байланысты емес.Бізде топырақтың көбірек бөлегінің , әсресе күлгін, сұр және құмайт топырақтардың қара шірігі мен қоректік заттары тым аз. топырақ құнарлылығын арттыру үшін шаруашылыққа көң, шымтезек , әр түрлі қорда жинап пайдалану мен бірге , минералдық тыңайтқыштарды көбірек қолдану қажет .

Суды топырақ қыртысынан тамырлар талшығына өтуге мәжбүр ететін себеп не?.

Егер мейілінше тұжырымдап айтар болсақ ,ол-клеткалардың сору күші.Жауап дәл болғанмен ,ешкімді қанағаттандыра алар ма екен?Бұлай деген күнде , бұл күштің табиғаты ,жаратылысы қандай,қандай жағдайда және қалай пайда болады? Осы жағы мүлдем ашылмай қалады.Бұл арада оның бәрін егжей-тегжейлі баяндамауға ,қайсыбір арнаулы терминдерді қолданбауға болмайтын сияқты[5-11].

Клеткалардың (тамыр талшықтарының ғана емес,кез келген тамырдың) потенциалды осмостық жүйе екендігін(рас ,физикалық моделден гөрі әлде қайда күрделілеу),Яғни концентациясы кемдеу ерітіндіге тиген кезде (әдетте топырақ бетінде болатын ерітіндідей )онан суды соруға қабілеті жететінін біз мұнан бұрын айтқан болатынбыз.

Судың клеткаға келу үрдісін қарапайым түрде мынадай теңдеумен өрнектеуге болады:

S=P-T,

Сору күші осмостық қысым минус клетка қабығының (тургорлық ) қысымына тең.Т=0, яғни клетка сөлсізденіп , тургор жоқ кезде , сору күші ең зор маңыз алады.…