Жамбыл ауданындағы көше атаулары туралы ғылыми жұмыс

Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Аса ауылы

Бауыржан Момышұлы атындағы орта мектебі

Тақырыбы: Рухани жаңғыру- елді мекендердің атауын қайта қалпына келтіруге зор мүмкіндік береді (Жамбыл ауданындағы көше атауларының сыры)

Авторы: Шыныбаева Индира Жаксылықбайқызы

Жамбыл ауданы

2018 ж.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе.....................................................................................................................................4-5

Негізгі бөлім.........................................................................................................................6-15

Аудан тарихындағы топонимдер ............................................................................................6

Аса ауылының көше атауларының өзгеруі.......................................................................................................................................12

Қорытынды .............................................................................................................................14

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................................................................15

Аннотация

Мемлекетіміздің ұлт саясатының ажырамас бөлігі- Қазақстан Республикасының тіл саясаты.Қазақстан мемлекеті егемендігін алған уақыттан бастап көтерілген мәселелердің бірі тіл мәселесі. Еліміз өз тәуелсіздігін алып,жоғалтқан дүниесін қайта қалпына келтіріп,салты мен дәстүріне жаттан арылып,жеке шаңырақ тіккелі 24 жылдың жүзі болды. Дегенмен де көш жүре түзеледі демекші ұлан-асыр жұмыстар атқарылып,бағдарламалар іске асты.Бұл жерде ерекше атап өтетін мәселе ол тіл мәселесі болатын жас ұрпақ орыс тілінде оқып өз тілін ұмытты,қалалар мен ауылдар,көшелер мен жер-су аттары орыстанып,еліміз танымастай күй кешкен болатын. Әрине бұл патшалық Ресейдін отаршыл саясатының нәтижесі болатын. Дегенмен мемлекеттің Тіл саясатының арқасында ата-бабалар мекен еткен атаулар қайтарылып,жаңғыртылды.Әйткенмен иделогиялық жағынан ескерген атаулар әлі де бар,оларды ауыстыру қаржылық мәселемен байланысты болып отыр. Бұл мәселе түбегейлі шешіледі деген үміттеміз.

Аннотация

Неотъемлимой частью национальной политики государства является языковая политика Республики Казахстан. Казахстан приобрел свою независимость,снова на свет появились древние обычаи и традиции казахов с того момента как это произошло прошло 24 года это немалый срок. Мы должны учесть то что все придет на круги своя со временем. Был утерен родной язык,дети в основном учились в русской школе, казахских школ было мало, названия городов и улиц были на русском языке,все это привело отчуждению поколения от родного языка,родной земли. Это был итог колониальной политики царской России. Но независимость Казахстана и языковая политика помогли вновь обрести утеренное казахского народа. На сегодняшний день работает комиссия ономастики.С помощью комиссии сделаны многие дела, на сегодняшний день о которых мы можем сказать с радостью. Крупные города и улицы приобрели свои прежние названия. Но есть еще нерешенные проблемы которые требуют финансовых затрат. Но мы надеемся что впредь эти прблемы найдут свои решения.

Кіріспе

«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында көтерілген «Туған жер» бағдарламасының бір мақсаты туған жердің әрбір сайы мен қырқасының, тауы мен өзенінің тарихын, әрбір жер атауының төркіні туралы аңыз-әңгімелерді, әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта сая болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттерінің есімдерімен қызметін жас ұрпаққа таныту және осы бағдарлама арқылы шынайы патриотизмді қалыптастыру болып табылады. Міне, сондықтан да, бүгіндері елімізде ономастика мәселесіне үлкен мән беріліп отыр. Себебі байырғы жер-су аттарына тарихи атауларын қайтару жұмысы аса маңызды әлеуметтік мәселе. Тәуелсіздік алғаннан бері елімізде отаршылдық пен тоталитарлық дәуірлерден қалған атаулар біртіндеп өзгертіліп келе жатыр. Себебі елді мекендер, көшелер, жер-су атаулары – Тәуелсіз мемлекетіміздің бір белгісі, ұлттық нышаны және тарихымыздың бір бөлшегі. Кез келген өңірдің, өлкенің жері мен суының атауынан терең мағына мен құпия сырды аңғаруға болады.Рухан жаңғыру идеясы ата мекенмен ұлттың бір болуын, үнемі ұрпақ пен туған жердің байланысуын, адам мен табиғаттың тұтастығын негіздейді. Осы орайда Жамбыл өңірінде бірталай игі бастама қолға алынуда. Ұзақ жылдар бойы жергі

Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі кезде еліміз тәуелсіздік алғаннан бері ұлттық ономастика саласында қыруар жұмыс атқарылуда. Еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігіне байланысты отаршылдық топонимдер өзгертіліп, халықтық атаулар қалпына келтірілді. Зерттеушілердің есебінше, Қазақстанда 20 миллионнан астам жер-су атаулары бар. Олардың жартысынан көбі тарихи атауын жоғалтқан. Ономастика саласы мамандарының айтуынша, бүгінде сол жерлердің байырғы тарихи атауларын қайтарып, бір жүйеге келтірудің өзі қиынға соғып отыр. Қазақстанның 40-қа жуық ғалымдары мен тіл мәселесімен айналысатын құрылымдардың басшылары, мемлекеттік ономастика комиссиясының мүшелері осы мәселені ғылыми тұрғыдан жүйелеу, қалпына келтіру жағын қолға алмақ.

Біз ономастикалық атауларымызды шетел тіліне транслитерациялау, қазақшаға аудару мәселелеріне де тоқталдық. Халықаралық стандарт бойынша атауларымыз кез келген тілде ұлттық нормаға сай бірдей оқылатын болса ғана ең тиімді әліпби болып есептеледі. Бұл көп жағдайда «қайтарымдылық» қағидасына байланысты. Қайтарымдылық дегеніміз – латынша таңбаланған атауды кері ретранскрипциялағанда қазақ тіліндегі түпнұсқасының қаз қалпында сақталуы. Қазіргі таңда латын тіліне көшу ономастика мәселесін шешуді жеңілдетеді деп ойламыз.

Зерттеу тақырыбының мақсаты: Мектеп оқушыларын туған өлке тарихын тануға, жастардың бойында туған жерді тереңірек білуге, Отанымызды сүйюге , оны құрметтеуге тәрбиелеу.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

Қазақстандағы қазіргі замандағы ономаст ғалымдардың қызметімен жете танысу.

Аудан көлемінде ономастиканың даму тарихына шолу жасау, оларды класификациясына қарай жіктеу.

Зерттеу әдісі: Ғылыми-зерттеу жұмысында салыстырмалы талдау, хронологиялық, баяндау, тұжырымдау әдістері басшылыққа алынды.

Зерттеудің ғылыми-практикалық мәні: Жұмысты орта, арнайы оқу орындарының қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы оқушылар мен білімгерлерге «Өлкетану» пәнінен көмекші құрал ретінде, арнайы курстар мен семинар жүргізуде пайдалануға болады.

Тақырыптың зерттелуі: Хронология тұрғысынан әр аймақтың антропонимдері мен топонимдерін қарастырған Т. Жанұзақов, А. Әбдірахманов, О.А. Сұлтаньяев, Е.Ә. Керімбаев, В.У. Махпиров, Г. Сағидолдагийн, Қ. Рысбергенова, Ф.Р. Ахметжанова, А. Әлімхан. Г.Б. Мәдиева, Н.Уәлиұлы т.б.ғалымдардың еңбектері болып табылады.

Жұмыстың құрылымы: кіріспеден, зерттеу бөлімінен, қорытындыдан тұрады.

Аудан тарихындағы топонимдер .

Ұлттық тарихымыздың белгісіне айналған елді мекендер атаулары әр ғасыр шежіресінен сыр тартып,халықтың өмір-тұрмысынан дерек беретін қайнар көзі. Атауларға негіз болған белгілердің барлығында ұлттымыздың,бабаларымыздың танымы жатыр. Елдi мекендер мен ондағы көше атауларының тарихи-мәдени, тiптен саяси-әлеуметтiк мән-маңызының да айрықша зор екенi белгiлi. Өйткенi елдi мекен атаулары, соның iшiнде көше атаулары да ел тарихымен, ұлт тағдырымен тiкелей сабақтасып жатады. Ел еңсесiн көтерiп, рухын асқақтататын мәдени құндылықтардың бiрi — ұлттық атаулар. Елбасымыз қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдары басшыларымен сұхбатында: «…Қазақта «Жердің аты-еліңнің хаты» деген сөз бар. Халық жерге ат қою арқылы елінің тарихын да жазып отырған. Тәуелсіз мемлекеттің бір белгісі оның ұлттық нышандары десек, сол ұлттық нышандар елді мекендердің, көшелердің, алаңдардың аттарынан да көрініп тұруға тиіс…» деді. Жібек жолы бойына орналасқан, жыр алыбы Жамбыл есіміндегі ауданымыз – тарихи тағылымды, шежiрелi өңiр. Қазақ тiлiнiң құнарын бойына сiңiрген, ұлтымыздың ұйытқысы саналатын ауданымыз да отаршылдық-тоталитарлық дәуiрлерде небiр байырғы жер-су аттарынан айырылып қалғаны тарихи шындық. [1,5]

"Жер-судың аты - ата-баба хаты" деген қанатты сөзді ескере отырып, аудан аумағындағы мән-мағынасы айқындауды қажет ететін ономастикалық атауларды зерттеп-зерделесек, өткен тарихымызды біршама айқындай түсеріміз сөзсіз.Былтырғы жылы Республика аумағында елді мекен, нысан, көше атаулары мен оның құрамдас бөліктерінің атауын өзгертуге мораторий жарияланған болатын. Осыған байланысты ономастикалық заңнамалық актілер Мәжіліс депутаттарының алдында қолдау тауып, Сенатқа жолданды. 2012 жылдың желтоқсанында ономастика туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заң 2013 жылдың 1-қаңтарынан бастап күшіне енді. 2013 жылғы 21 қаңтарда қабылданған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ономастика мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды. Ономастика туралы жаңа заң – жер-су және елді мекен атаулары мен көшелердің, өзге де маңызды нысандардың тарихи немесе халық қалаған есімдерін қалпына келтіруге бірден-бір мүмкіндік береді. Алайда, халық бір көшенің атауын бірнеше нұсқада айтады. Оның үстіне, көше атауының жазылуында кездесетін стилистикалық, әрі орфографиялық қателіктер де жоқ емес. [2,3]

Жамбыл облысының оңтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Аса ауылы. Ауданының әкімшілік-аумақтық бөлігіне 17 ауылдық округте, 42 елді мекен бар.

Қазіргі Жамбыл ауданындағы көшелердің атауы қазақ халқының ұлан-байтақ жерінен, ғасырлар қойнауына кеткен тарихынан, ерекше далалық мәдениетінен, халық жадында ізі қалған белгілі тұлғаларынан мол ақпарат береді.Сол арқылы өлкетанушылық білімімізді кеңейтіп,рухани дүниемізді байытып,ұлттық тұлғамызды қалыптастыра аламыз. Бүгінгі таңда 17 ауылдық округте, 42 елді мекен бар. Оның 18-і топономикалық атау (Қаратау,Ақбұлым,Аса,Бесағаш,Түрксіб,Қоңыртөбе,Шайқорық,Қостөбе, Көлқайнар,Тастөбе,Қаракемер,Құмтүйін, Бектөбе, Қызылқайнар, Жалпақтөбе, Жаңаөткел, Құмсуат, Тоғызтарау),2-і тарихи тұлға есімі (Айша бибі, Жамбыл), 7-і жаңа атау (Байтерек, Өрнек, Рахат, Еңбек, Жұма, Жасөркен, Бірлесу-Еңбек), 5-і кісі есімі (Ерназар, Қапал,Сеңгірбай, Шайдана,Танты), 4-і мағынасы жоқ (Бесжылдық, Қызылшарық, Қызылтаң, Қызылдихан), 5-і идеологиялық мағынасы ескірген атаулар (Гродеково, Октябрь-Жеміс, Пионер, Октябрь, Пригородное). Сондай-ақ ауданда 54 білім беру нысанының 5-і топономикалық (Шайқорық, Айшабибі, Көлқайнар, Қоңыртөбе, Қостөбе), 9-ы тарихи тұлға (Абай, Б.Момышұлы,М.Әуезов, Төле би, Т.Тоқтаров, Т.Рысқұлов, М.Төлебаев, Жамбыл, Ы.Алтынсарин), 1-і тарихи атау (Жеңістің 30 жылдығы), 10-ы кісі есімдер

Ауылдық, кенттік

аймақтардың атаулары

Округ орталығы

Ауыл саны

Көше саны

Бұрылыс

саны

Айша бибі ауылдық округі

Айша бибі ауылы

Қаратау бөлімшесі

Қызыл таң ауылы

Ақбұлым ауылдық округі

Ақбұлым ауылы

Аса ауылдық округі

Аса ауылы

Рахат

Бесағаш ауылдық округі

Бесағаш ауылы

Түрксіб ауылы

Ерназар ауылдық окргугі

Ерназар ауылы

Жамбыл ауылдық округі

Шайқорық ауылы

Шайкорық ауылы

Бесжылдық ауылы

Қоңыртөбе ауылы

Қапал ауылы

Шайқорық стансасы

Танта ауылы

Қаракемер ауылдық округі

Қаракемер ауылы

Құмтиын ауылы