Жаңа медиа жанрларының даму үрдістері туралы мақала

Қаршығаева Айнұр Аралбекқызы 1*, Жүніс Құралай Мэлсқызы 2*

1*автор-корреспондент, филология ғылымдарның кандидаты, қауымдастырылған профессор «Тұран» университеті Медиа және мәдениетаралық коммуникация жоғары мектебі, Қазақстан, Алматы қ., ORCID: 0000-0002-8721-5308 E-mail: [email protected]

2*Тұран университеті «журналистика» мамандығының 1 курс, ЖУР 241(4)_2 тобының студенті, Қазақстан, Алматы қ., E-mail: [email protected]

Жаңа медиа жанрларының даму үрдістері және қоғамға ықпалы

Аңдатпа.Бұл мақалада ақпараттық дәуір жағдайында жаңа медиа жанрларының қалыптасуы мен даму үрдістері жан-жақты қарастырылады. Цифрлық технологиялар мен интернеттің кеңінен таралуы дәстүрлі медиа құралдарының шеңберінен шығып, блогинг, подкастинг, влогинг және стриминг сияқты жаңа медиа жанрларының пайда болуын зерттейді. Мақалада әр жанрдың шығу тарихы, негізгі сипаттамалары, қоғам мен аудиторияға ықпалы, сондай-ақ олардың журналистика мен қоғамдық пікір қалыптастырудағы рөлі баяндалады. Қазақстандағы жаңа медиа жанрларының даму ерекшеліктері мен қазақ тілді контенттің өсуін қарастырады. Мақала жаңа медиа жанрларының ақпарат таратудың тиімді әрі заманауи тәсілі ретінде медиа кеңістікті демократияландыруға, азаматтық белсенділікті арттыруға және ұлттық ақпараттық егемендікті нығайтуға қосатын үлесін атап өтеді. Мақала қазіргі заманғы медиа тұтынушысы мен маманы үшін өзекті және құнды ақпарат көзі болып табылады.

Түйін сөздер:медиа, жанрлары, блогинг, подкастинг, влогинг, стриминг, технологиялар, интерактивтілік, медиасауаттылық, медиа-демократия.

Тенденции развития новых медиа-жанров и их влияние на общество

Аннотация.В данной статье всесторонне рассматриваются процессы формирования и развития жанров новой медиа в условиях информационной эпохи. Широкое распространение цифровых технологий и интернета способствовало выходу за рамки традиционных средств массовой информации и появлению таких новых жанров, как блогинг, подкастинг, влогинг и стриминг. В статье описывается история возникновения каждого жанра, их основные характеристики, влияние на общество и аудиторию, а также их роль в журналистике и формировании общественного мнения. Особое внимание в статье уделяется особенностям развития новых медиа в Казахстане и росту казахскоязычного контента. Статья подчеркивает вклад новых медиа как эффективного и современного способа распространения информации в демократизацию медиапространства, повышение гражданской активности и укрепление национального информационного суверенитета. Статья представляет интерес для современных потребителей медиа и специалистов в этой области.

Ключевые слова:медиа, жанры, блогинг, подкастинг, влогинг, стриминг, технологии, интерактивность, медиаграмотность, медиа-демократия.

Trends in the development of new media genres

Abstract.This article provides a comprehensive analysis of the formation and development of new media genres in the context of the information age. The widespread use of digital technologies and the internet has led to a shift beyond traditional mass media and has contributed to the emergence of new formats such as blogging, podcasting, vlogging, and streaming. The article explores the historical background, key characteristics, societal and audience impact of each genre, as well as their role in journalism and public opinion formation. Special attention is given to the development of new media in Kazakhstan and the growth of Kazakh-language content. The article how new media serves as an effective and modern tool for information dissemination, contributing to the democratization of the media space, enhancement of civic engagement, and strengthening of national informational sovereignty. The article is relevant and valuable for both modern media consumers and professionals.

Key-words:media, genres, blogging, podcasting, vlogging, streaming, technologies, interactivity, media literacy, media-democracy.

Кіріспе

Ақпараттық дәуірге қадам басқан қазіргі заманда технология мен коммуникация салаларында болып жатқан өзгерістер бүкіл әлем бойынша медиа құрылымына да жаңа серпін берді. Цифрлық технологиялардың кеңінен қолданысқа енуі, интернет желісінің жаһандық қолжетімділігі және әлеуметтік медианың қарқынды дамуы дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарының шеңберінен шығып, жаңа форматтар мен жанрлардың қалыптасуына ықпал етті. Бүгінде кез келген адам ақпарат таратушы рөлін атқара алады, бұл медиа кеңістіктің демократиялануына жол ашты. Осы жағдай жаңа медиа деп аталатын ұғымның қалыптасуына негіз болды.

Жаңа медиа – бұл ақпаратты тек дәстүрлі арналар арқылы емес, заманауи технологиялар мен платформалар арқылы таратуға мүмкіндік беретін кең ұғым. Мұндай медиа контент тек мәтінмен шектелмейді, оған бейне, аудио, графика, анимация, инфографика және басқа да интерактивті элементтер кіреді. Жаңа медианың басты ерекшеліктерінің бірі — интерактивтілік, мультимедиялық мүмкіндіктер және шапшаң ақпарат тарату жылдамдығы. Бұл құралдар медиа тұтынушысына дербес таңдау мүмкіндігін береді, яғни аудитория енді дайын ақпаратты ғана қабылдамай, сонымен бірге оны жасау үдерісіне де қатыса алады. Осы ерекшелік дәстүрлі медиамен салыстырғанда жаңа медианың басымдығын айқындай түседі.

Жаңа медиа жанрлары — бұл жаңа технологиялар мен платформалар негізінде пайда болған, ақпараттық мазмұнды тарату мен тұтынудың жаңа пішіндері. Олар тек журналистика саласына ғана емес, сонымен қатар білім беру, бизнес, мәдениет, саясат және басқа да қоғамдық өмірдің салаларына әсер етуде. Бұл жанрлардың қалыптасуы мен дамуы ақпараттық қоғамның сұранысына, аудиторияның өзгеріп жатқан талаптарына және технологиялық прогресске тікелей байланысты.

Осы мақалада біз жаңа медиа жанрларының даму үрдістерін, олардың негізгі сипаттамаларын, қоғамға тигізер әсерін және болашақтағы мүмкіндіктерін жан-жақты қарастырамыз. Бұл мәселе қазіргі заманғы медиа саласында жұмыс істейтін мамандар үшін ғана емес, сонымен қатар ақпарат тұтынушысы ретіндегі әрбір азамат үшін де өзекті. Себебі бүгінде ақпараттық ағым кез келген адамның күнделікті өміріне тікелей әсер етеді. Жаңа медиа жанрларын түсіну, олардың мүмкіндіктерін пайдалану — қазіргі заман талабы.

Жаңа медиа жанрларының әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Олардың қатарына блогинг, подкастинг, влогинг, сторителлинг, стриминг сынды жанрлар жатады. Бұл жанрлар туралы тереңірек тоқталып, олардың даму жолдарын, қазіргі қоғамға ықпалын қарастырып көрелік.

Блогингтің бастауы 1990-жылдардың ортасында пайда болған веб-күнделіктерден басталады. Алғашқы веб-беттер негізінен жеке пікір, күнделікті оқиғалар, саяхат жазбалары сияқты ақпараттарды қамтыды. 1997 жылы «weblog» термині алғаш рет қолданылып, кейіннен қысқартылып «blog» болып қалыптасты. Алғашқы танымал блогерлердің бірі – Джастин Холл, ол 1994 жылдан бастап өзінің жеке күнделігін интернетке жариялай бастады.

2000-жылдардан бастап блогинг кеңінен таралып, WordPress, Blogger, LiveJournal сияқты платформалар арқылы кез келген адам блог жүргізе алатын мүмкіндікке ие болды. Бұл өз кезегінде блогингтің демократизациялануына жол ашты. Кейінірек блогтар жарнама мен табыс көзіне айналып, кәсіби блогерлер пайда болды.

Блогинг соңғы онжылдықта айтарлықтай дамыды. Әлеуметтік медиа платформалары мен жеке блог алаңдарының ықпалы арқасында блог жүргізу қазіргі таңда бизнес құралына айналды. Адамдар өз блогтарын жасау арқылы жеке бренді мен аудиториясын қалыптастыруға мүмкіндік алды. Осыған байланысты блоггерлер көптеген тақырыптарды, оның ішінде саяси пікірталастардан бастап, жаңа өнімдер мен қызметтерді жарнамалауға дейін қарастырып жүр.

Жаңа медианың негізгі құралдарына айналған блогтар ақпаратты жылдам әрі тиімді таратуға мүмкіндік береді. Мысалы, Twitter мен Medium сияқты платформаларда жазылатын қысқа посттар көптеген оқырманға жетіп, белгілі бір тақырыптағы талқылауларды дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, блогерлердің көпшілігі өз контентін SEO (іздеу жүйесінің оңтайландыруы) әдістері арқылы жетілдіріп, интернет арқылы қосымша табыс табуды жолға қойған.

Қазақстанда блогингтің дамуы 2010 жылдан бастап жедел өсті. Қазір блогерлер өздерінің шығармашылығын таныту арқылы қаржы табуға мүмкіндік алып, ірі компаниялармен бірлесіп маркетингтік науқандарға қатысуда. Сондай-ақ, блог жүргізушілер арасында қазақстандық саяси және әлеуметтік мәселелерді көтеретін тұлғалар саны артып келеді.

Блогерлер бүгінгі күні өздерінің жазбаларымен қоғамдық пікірді қалыптастыруда үлкен рөл атқарады. Олар тек ақпарат жеткізіп қана қоймай, өзінің аудиториясымен интерактивті түрде пікір алмасады, өз идеяларын тарататын алаң ұсынады. Бұл өз кезегінде блогерлердің қоғамдағы ықпалы мен маңызды рөлін арттырып отыр. Блогтар көбінесе қоғамдағы өткір мәселелерді ашық және шынайы түрде көтеріп, үлкен аудиторияға әсер ету мүмкіндігін береді. Мысалы, экология, білім беру, әлеуметтік әділеттілік және жастардың проблемалары сынды тақырыптар блогерлердің жазбаларында кеңінен қарастырылып, қоғамдық пікірдің дамуына ықпал етеді.

Блогингтің қоғамдағы рөлі тек қоғамдық пікір қалыптастырумен шектелмейді. Ол жеке тұлғалардың немесе компаниялардың бренді мен имиджін құруға да үлкен мүмкіндік береді. Блогерлер өзінің тақырыбын таңдай отырып, нақты аудитория қалыптастырады. Бұл аудиториямен жұмыс істеу арқылы блогерлер ақша табудың түрлі жолдарын қарастырады. Мысалы, жарнамалық келісімдер, брендпен серіктестік немесе өнім сату сияқты бизнес мүмкіндіктері кең таралған. Блогерлердің кәсіби деңгейде жұмыс істей бастауы бұл жанрды қоғамның экономикалық секторына енгізді. Сондықтан блогинг қазіргі қоғамда әлеуметтік ғана емес, экономикалық тұрғыда да маңызды рөл атқаруда.

Подкастингтің шығуы интернеттегі аудио мазмұнды тыңдау қажеттілігімен байланысты. Алғашқы подкасттарды 2000-жылдардың басында журналист Бен Хаммерслидің мақала арқылы сипаттағаны белгілі. Бұл идея «iPod» және «broadcast» сөздерінің бірігуінен шықты. Сонымен қатар, подкастинг алғаш рет 2004 жылы өзінің нақты атымен қолданылған болатын. Подкасттар алғашында радиостанциялардың электронды форматтағы жазбалары ретінде қолданылды, бірақ кейіннен олардың ауқымы кеңейіп, жеке адамдар да өздерінің аудио бағдарламаларын жасап шығара бастады.

2000-жылдардың орта кездерінде, Apple компаниясы iTunes арқылы өз қолданушыларына подкасттарды тыңдауға мүмкіндік берді. Осы кезеңде бұл жанр әлемнің түкпір-түкпірінде кең тарала бастады. Подкасттарды тыңдау ыңғайлы әрі қолжетімді болды, себебі тыңдаушылар өздеріне қажетті кез келген уақытта жазбаларды тыңдай алатын еді.

Подкастингтің дамуында тағы бір маңызды кезең 2005 жылы шыққан iTunes 4.9 шығарылымы болды. Бұл қосымша подкасттарды басқаруды оңайлатып, олардың кеңінен таралуына әсер етті. Сонымен қатар, түрлі дербес подкаст-платформалар мен қосымшалар пайда бола бастады, олардың ішінде Spotify, Google Podcasts, Stitcher сияқты платформалар ерекше танымал болды.

Подкастинг қазіргі уақытта көптеген тақырыптарды қамтитын кең таралған медиа форматына айналды. Бұл жанрды тек ақпараттық мақсатта ғана емес, көңіл көтеру, мотивация, ойын-сауық, спорт, ғылым, саясат, экономика және мәдениет салаларында да кеңінен пайдаланылады. Подкасттар кең аудиторияға әсер етіп, тыңдаушылардың қызығушылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.

Сонымен қатар, соңғы жылдары кәсіби подкастинг өсіп, әлемдік деңгейде бизнес саласында да қолданылып келеді. Көптеген компаниялар мен ұйымдар өздерінің брендін таныту үшін арнайы подкасттар шығарып жатыр. Подкастингтің артықшылықтары – бұл әркімнің тыңдауға қол жеткізу мүмкіндігі мен кең ауқымды аудиторияға бір уақытта әсер ету мүмкіндігі.

Қазақстанда да подкастинг соңғы жылдары қарқынды дамып келеді. Қазақтілді подкасттар саны артып, тыңдармандардың сұранысына жауап бере отырып, білім беру, психология, мәдениет, кәсіпкерлік, спорт тақырыптарына арналған подкасттар көбейіп отыр. Бұл тренд қазақ аудиториясында ақпараттық кеңістіктің жаңа дәуіріне бастау болды.

Подкастинг қазіргі қоғамдағы ақпарат таратуда маңызды орын алады. Оның артықшылығы – тыңдаушыларға кез келген уақытта ақпаратты қабылдауға мүмкіндік беруінде. Подкасттар көбінесе мобильді құрылғылар арқылы тыңдалады, бұл олардың кеңінен…