Жаңартылған білім мазмұнына сай сабақ жоспары

Сабақтың тақырыбы:

§ 13. Цитоплазма. Эндоплазмалық тор – мембраналы органоид

Сабақ мақсаты:

1. Білімділік мақсаты: Жасушаның құрылысымен, оның негізі-цитоплазма, ондағы органоидтардың құрылысы, қызметімен таныстыру.

2. Тәрбиелік мақсаты: Табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыра, бірін-бірі сыйлауға, тыңдауға үйрету. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.

3. Дамытушылық мақсаты: Ең негізін анықтап, талдау жасай білуге, салыстыруға үйрету.

Сабақ типі: инновациялық сабақ

Сабақтың түрі: сын тұрғысынан ойлау технологиясы сабағы

Оқыту әдісі: тест, реферат, семантикалық карта толтыру

Көрнекіліктер: слайдтар

Сабақтың құрылымы:

Сабақтың кезеңдері

Уақыты

Ұйымдастыру кезеңі

1 мин

Үй тапсырмасын сұрау

12мин

Жаңа сабақ түсіндіру:

1. Ой қозғау

2. Мағынаны тану

3. Ой толғаныс

3 мин

6 мин

5 мин

Зертханалық жұмыс

15 мин

Сабақты қорытындылау

2 мин

Үйге тапсырма беру

1мин

Сабақтың барысы:

І Ұйымдастыру кезеңі: Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Түгелдеу.

ІІ Өткен тақырыпты қайталау:

- «Жасуша мембранасының құрылысы», «Плазмалемманың тасымалдаушы қызметі», «Жасушаралық байланыстар» тақырыптарындағы рефераттарды қорғату.

2. Тест сұрақтары:

1.Цитология ғылымы нені зерттейді?

А) Жасушаны. Ә) Ұлпаларды. Б) Өсімдіктері. В) Вирустарды.

2. Өсімдік жасушасының ядросын қай ғалым ашты?

А) Я.Пуркине. Ә) Р.Броун. Б) Р.Гук. В) М.Шлейден.

3. Протоплазма терминін ең алғаш ғылымға енгізген кім?

А) Г.Галилей. Ә) Р.Броун. Б) Р.Гук. В) Я.Пуркине.

4. «Куtos» ұғымы не мағына береді және оны қай тілден аударған.

А) «Жасуша», грек. Ә) «Эукариот», грек.

Б) «Цитоплазма», латын. В) «Прокариот», латын.

5.Жасушадағы негізгі макроэлементтер.

А) S, Ce, I, B. Ә) C,O,H,N. Б) C,N,U,Au. В) O,H,Si,Ni.

6. Ферменттер қандай қызмет атқарады?

А) Тасымалдау. Ә) Ақпараттық. Б) Катализаторлық. В) энергиялық.

7. Организмде ион түрінде кездесетін элементтерді атаңыз?

А) Zn, Cu, Mn, Co. Ә) O,C,H,N. Б) K,Cl,Na,Mg. В) P,S,Si,Mo.

8. Жасуша теориясының негізін қалаған ғалымдар?

А) М.Шлейден. Р.Гук. Ә)Т.Шванн. Г.Галилей.

Б) Р.Гук. Р.Броун. В) М.Шлейден. Т.Шванн.

9. Протоплазма дегеніміз не?

А) Жасушаның ішіндегі сұйықтық. Ә) Жасушаның сұйықтығы мен ядро. Б) Ядро. В) Жасуша органоиді.

10. Жасуша құрамына қандай органикалық қосылыстар кіреді?

А) Су. Ә) Липид, көмірсулар, ақуыз. Б) Минералды тұздар.

В) К,+Na,+Ca2+

Дұрыс жауаптары: 1) А. 2) Ә 3)В 4)А 5)Ә 6)Б 7)Б 8)В 9)А 10)Ә

ІІІ Жаңа тақырып: § 13. Цитоплазма. Эндоплазмалық тор – мембраналы органоид

Жаңа сабақ 3 кезеңнен тұрады

І кезең Ой қозғау. Ассоциациялық карта толтыру.

Жасуша теориясы

ІІ кезең. Мағынаны ашу: Джигсо стратегиясы

1-топ: Цитоплазма – жасуша қабықшасының астындағы, ядроның сыртын қоршап тұрған қоймалжың зат. Онда әртүрлі қосылысты және түрлі қызмет атқаратын барлық жасушаларға тән органоидтар- митохондриялар, Гольджи аппараты, рибосомалар, эндоплазмалық тор, лизосомалар болады. Басқа органоидтар- жасуша орталығы, пластидтер, миофибрилдер, жиырылғыш жіпшелер, кірпікшелер кейбір жасушаларға тән. Түпнегізі-гиалоплазма (гр: «hуalos»-әйнек және «plasma»-түссіз масса деген мағынаны білдіреді). Химиялық ерекшелігі құрамында түйіршікті денелер, ақуыздар, ферменттер, нукленн қышқылдары және көмірсулар, АТФ молекулалары болады. Америкалық биолог К.Портер электронды микроскоп көмегімен жасушаның гиалоплазмасынан микротүтікшелерді байланыстырып қозғалысқа келтіріп отырады.

Пластидтер өсімдік жасушасында болатын негізгі органоид. Пластидтердің 3 типі бар: жасыл- хлоропластар, түссіз- лейкопластар, қызыл, қызғылт сары, сары- хромопластар. Жыл маусымына байланысты бір-біріне ауыса алады. Пластидтер қос мембраналы органоид. Құрылысында тилокоид табақшаларынан граналар түзеді, аралықтағы сұйықтық строма толтырып тұрады. Хлоропласт ұзындығы -5-10 мкм, ені 2-4мкм.

Фотосинтез процессі жүріп крахмал түзуге қатысады:

6СО2 +6Н2О = C6Н12О6 + 6О2

Хлоропластың матриксінде нуклеин қышқылдары ДНҚ, РНҚ және рибосомалар болады.

Эндоплазмалық торды (ЭПТ) 1945 жылы К.Портер электрондық микроскоптың көмегімен тауық балапанының ұлпасынан тапқан. Тегіс бетті және түйіршік бетті эндоплазмалық тор деген түрлері бар. Тегіс бетті эндоплазмалық тор каналдар мен қуыстар түзеді, бір-бірімен тығыз байланысқан. Түйіршікті эндоплазмалық тордың бетінде рибонуклеопротеидтар орналасады. Оларда ақуыз молекулалары синтезделіп, ядро мембранасынан өтіп, каналдар арқалы жеткізіледі есептейді.

2-топ: Жасуша мембранасы жасушаның сыртын қаптайды, оны сыртқы ортадан бөліп тұрады. Шала өткізгіштік қасиетке ие. Мономерлі молекулаларды өткізеді. Өсімдік жасушасының мембранасы жасунықты заттардан тұрады. Өсімдікке серпімді, беріктік қасиет береді. Жануар жасушасының мембранасы 3 қабаттан тұрады. Ішкі, сыртқы қабаты ақуызды молекулалардан, ортаңғы қабат екі қатар фосфолипид молекуласынан түзіледі. Созылғыш, жұмсақ болып келеді. Плазмолемма- цитоплазмамен тікелей байланысқан ішкі қабат. Қалыңдығы 10 нм. Негізгі химиялық құрамы 60% ақуыз, 40% май, 2-10% көмірсулардан тұрады. Қызметі- өткізгіштік. Ион түріндегі заттар мен қарапайым мономер құрылысты молекулаларды өткізеді. Күрделі макромолекулаларды эндоцитоз (Мечников ашқан- фагоцитоз жолымен, Льюис ашқан пиноцитоз- су тамшыларын өткізеді). Экзоцитоз- май тамшылары, ферменттер, ақуыз молекулалары, полисахаридтердің артық мөлшерде жиналғандары жасуша сыртына шығарылады.